🦠 1. Bölüm: Hücre Bölünmeleri
Mitoz, Mayoz ve Üreme Çeşitleri
Hücreler büyüdükçe yüzey(zar)/hacim oranı bozulur, çekirdek hücreyi yönetemez hale gelir ve DNA "bölün" emri verir. Hücre döngüsü İnterfaz (Hazırlık) ve Mitotik evreden (Bölünme) oluşur.
Mitoz Bölünme: Çok hücrelilerde büyüme, gelişme ve yaraların onarımını sağlar (Tek hücrelilerde üremeyi sağlar). 2n veya n kromozomlu hücrelerde görülebilir. Sonucunda genetik yapısı ATA CANLIYLA TIPATIP AYNI olan 2 yeni hücre oluşur. Kromozom sayısı SABİT kalır.
Mayoz Bölünme: Sadece 2n kromozomlu Üreme Ana Hücrelerinde (Sperm ana hücresi, Yumurta ana hücresi) görülür. Amacı "Üreme Hücresi (n)" (Gamet) üretmektir. İki aşamalıdır (Mayoz-1 ve Mayoz-2). Sonucunda genetik yapısı birbirinden farklı 4 hücre oluşur. Mayoz-1'deki "Krossing-over (Parça değişimi)" genetik çeşitliliği sağlar. Kromozom sayısı YARIYA İNER ve böylece nesiller boyu kromozom sayısının sabit kalması sağlanır.
İnterfaz (Hazırlık) Evresi
Bölünme öncesi hücrenin büyüdüğü evredir. En önemli olayı: DNA'nın kendini eşlemesidir (Replikasyon). ATP ve protein sentezi hızlanır, organel sayısı artar. Sitokinez (Sitoplazma Bölünmesi)
Hayvan hücreleri çivi gibi esnektir, dıştan içe Boğumlanarak bölünür (Mikroflamentler görev alır). Bitki hücrelerinde sert hücre duvarı olduğu için boğumlanamaz, merkezden dışa doğru Ara lamel (Ara bölme) oluşarak bölünür (Golgi oluşturur). Krossing Over (Parça Değişimi)
Sadece Mayoz-1'in Profaz-1 evresinde görülür. Anne ve babadan gelen Homolog Kromozomların kardeş olmayan kromatitleri birbirine sarılır ve gen (parça) değiştirir. Dünyadaki herkesin farklı (çeşitli) olmasını sağlar. Eşeyli ve Eşeysiz Üreme
Eşeysiz: Temeli Mitoz'dur. Tek ata vardır, çeşitlilik yoktur (Fotokopi gibidir). Tomurcuklanma, Bölünme, Vejetatif.Eşeyli: Temeli Mayoz ve Döllenme'dir. İki cinsiyet vardır, çeşitlilik sağlar. Çevre şartlarına dayanıklı bireyler oluşur.
TUZAK: Üreme Hücresi Mayoz Geçirir Mi?
YKS'NİN EN BÜYÜK TUZAĞI! Mayoz bölünmeyi Sperm ve Yumurta (Üreme Hücreleri) GEÇİREMEZ! Çünkü onlar zaten kromozom sayısını n'e indirmiş sonuç ürünleridir. Mayoz bölünmeyi sadece "Üreme ANA Hücreleri" (2n) geçirir. TUZAK: Mitozda Kalıtsal Çeşitlilik Olur Mu?
Mitoz bir kopyalama (fotokopi) makinesidir. Asla çeşitlilik sağlamaz. Eğer bir test sorusunda "Mitoz sonucunda genetik yapıları birbirinden farklı hücreler oluşmuştur" diyorsa bunun TEK BİR SEBEBİ vardır: Mutasyon gerçekleşmiştir! TUZAK: Krossing Over Olmazsa Mayoz Olmaz Mı?
Parça değişimi (Krossing over) her mayozda olmak ZORUNDA DEĞİLDİR. Olmasa bile, homolog kromozomların rastgele (şansa bağlı) zıt kutuplara çekilmesi zaten genetik çeşitliliği sağlar. Kertenkelenin Kopan Kuyruğu (Rejenerasyon)
Düşmanından kaçmak için kuyruğunu bırakan kertenkelenin aylar sonra yeni bir kuyruk çıkarması bir "Yenilenme" olayıdır ve tamamen Mitoz Bölünme ile (genetiği değişmeden) gerçekleşir. Deniz yıldızının kopan kolundan yeni bir deniz yıldızı olması ise üremedir. Çekirdeksiz Üzüm ve Muz Eldesi (Vejetatif Üreme)
Çiftçiler beğendikleri lezzetli bir meyve ağacının dalını kesip toprağa ekerler. Bu eşeysiz bir üreme olan Vejetatif üremedir. Mitoz temelli olduğu için meyvenin tadı ve kalitesi %100 aynı kalır. Kanser Hastalığı Nedir? (Kontrolsüz Mitoz)
Hücre döngüsünde "Dur" ve "Devam et" sinyalleri vardır. DNA'sı mutasyona uğrayan bir hücre "Dur" sinyalini dinlemez ve sürekli, kontrolsüz bir şekilde Mitoz bölünme geçirerek kitle (Tümör/Kanser) oluşturur.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Mitoz Evreleri Şifresi: İP MAT (İnterfaz, Profaz, Metafaz, Anafaz, Telofaz). Metafaz evresi kromozomların hücrenin tam ortasına (Ekvatora) tek sıra dizildiği, fotoğraf çekimi için en net görüldükleri evredir.
- Mayoz-1 ve Mayoz-2 Farkı: Mayoz-1'de "Homolog Kromozomlar" zıt kutuplara ayrılır (Kromozom sayısı burada yarıya iner). Mayoz-2 ise tamamen "Mitoz'un aynısıdır", yani kardeş kromatitler ayrılır.
- İnsanın kas, sinir, karaciğer (Vücut/Soma) hücreleri 2n=46 kromozomludur (Mitoz geçirirler). Sperm ve Yumurta hücreleri ise n=23 kromozomludur (Bölünme geçirmezler).
MEYDAN OKUMA 1/5
HÜCRE BÖLÜNMESİNİN NEDENİ
Büyümekte olan bir hücrenin belirli bir büyüklüğe ulaştığında bölünme ihtiyacı duymasının TEMEL fiziksel/geometrik nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: CHücre büyürken hacmi (içeriği) küp şeklinde devasa büyür, ancak hücre zarı (yüzey alanı) sadece kare şeklinde büyür. Zar, içeriye yetemez duruma gelir (madde alışverişi tıkanır) ve çekirdek hücreyi yönetemez. Yüzey/Hacim oranını tekrar dengelemek için bölünme şarttır.
MEYDAN OKUMA 2/5
MİTOZ EVRELERİ (METAFAZ)
Laboratuvarda bir soğan kökü hücresini inceleyen öğrenci, kromozomların hücrenin tam ortasına (ekvator düzlemine) yan yana dizildiğini ve kromozomların en net bu aşamada sayılabildiğini görüyor. Bu hücre mitozun hangi evresindedir?
Doğru Cevap: BMetafaz (Merkez), kromozomların hücrenin ortasına tek sıra halinde dizildiği evredir. Karyotip analizi (Down sendromu gibi genetik hastalıkların tespiti için kromozom haritası çıkarılması) kromozomların en net görüldüğü bu evrede yapılır.
MEYDAN OKUMA 3/5
MAYOZ VE KROMOZOM SAYISI
2n = 46 kromozomlu bir Sperm Ana Hücresi, mayoz bölünme geçirdiğinde oluşacak yeni hücrelerin sayısı ve kromozom sayıları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Doğru Cevap: BMayoz bölünme iki aşamalıdır (Mayoz 1 ve Mayoz 2) ve sonucunda toplam 4 adet hücre (Sperm) oluşur. Mayozun en büyük amacı kromozom sayısını YARIYA İNDİRMEKTİR ki döllenme olunca tekrar 46'ya çıkabilsin. Bu yüzden 2n=46 olan ana hücreden, n=23 kromozomlu 4 hücre oluşur.
MEYDAN OKUMA 4/5
HÜCRE BÖLÜNME TUZAKLARI
Aşağıdaki hücrelerden hangisi KESİNLİKLE Mayoz Bölünme GEÇİREMEZ?
Doğru Cevap: CMayoz bölünme SADECE ve SADECE üreme organlarındaki "Üreme Ana Hücrelerinde (2n)" görülür. Karaciğer, deri, kas, kemik, sinir gibi "Vücut (Soma)" hücreleri asla mayoz geçiremez, sadece Mitoz ile çoğalıp onarılabilirler.
MEYDAN OKUMA 5/5
EŞEYSİZ ÜREME (VEJETATİF)
Bir çiftçi, tarlasındaki en verimli ve tatlı elma ağacının özelliklerini hiç bozmadan (kalıtsal çeşitlilik olmadan) çoğaltmak ve tarlasını bu ağaçlarla doldurmak istiyor. Çiftçinin hangi üreme yöntemini kullanması EN MANTIKLIDIR?
Doğru Cevap: BTohum, meyve ve polen "Eşeyli Üreme" (Mayoz+Döllenme) sonucudur, eğer tohum ekerse yeni çıkacak ağacın meyvesi genetik karışımdan dolayı farklı tada sahip olabilir. Ancak dal kesip dikmek (Vejetatif Üreme) Mitoz'a dayandığı için ana ağacın %100 klonunu oluşturur, özellikler asla bozulmaz.
🧬 2. Bölüm: Kalıtımın Genel İlkeleri (Mendel Genetiği)
Mendel Kanunları, Kan Grupları ve Soyağaçları
Kalıtım, anne ve babadaki özelliklerin (genlerin) nesilden nesile nasıl aktarıldığını inceleyen bilimdir. Kurucusu, bezelyelerle yaptığı çalışmalarla Gregor Mendel'dir. Bir canlının sahip olduğu genlerin tamamına Genotip, genlerin dış görünüşe yansımasına (göz rengi, boy) ise Fenotip denir. Genler baskın (Dominant - Büyük Harf) ve çekinik (Resesif - Küçük Harf) olarak ikiye ayrılır. Çekinik gen ancak yanında başka bir çekinik gen varsa (aa) etkisini dışarı gösterebilir.
Kalıtım sadece göz rengini değil, Kan Gruplarını (A, B, AB, 0) ve genetik hastalıkları da belirler. Kan gruplarında A ve B genleri birbirine eş baskındır (AB grubu olur), 0 geni ise çekiniktir. İnsanda 46 kromozom vardır (44'ü vücut (Otozom), 2'si cinsiyet (Gonozom: XX kadın, XY erkek) kromozomudur). Renk körlüğü ve Hemofili gibi hastalıklar X kromozomu üzerinde çekinik genlerle taşınır.
Homozigot ve Heterozigot
Homozigot (Saf/Arı Döl): Anne ve babadan AYNI özellikte gen gelmesidir. (AA veya aa).Heterozigot (Melez Döl): Anne ve babadan FARKLI gen gelmesidir. Sadece baskının sözü geçer. (Aa).
Kan Grupları ve Rh Faktörü
A ve B baskın, 0 (Sıfır) çekiniktir. A kan grubu birinin genotipi AA veya A0 olabilir. Rh(+) olmak baskın, Rh(-) olmak çekiniktir. Kanda antikor ve antijen çarpışırsa "Çökelme" olur (Ölümcül). X ve Y Kromozomları (Gonozom)
Cinsiyeti belirler. Annenin kromozomları X X'tir. Babanın kromozomları X Y'dir. Çocuğun cinsiyetini her zaman Babadan gelen sperm belirler (Y gelirse erkek, X gelirse kız). X'e Bağlı Kalıtım (Renk Körlüğü)
X kromozomu üzerinde "küçük r" geni ile taşınır. Erkeklerde tek X olduğu için hastalıklı geni alırsa direkt hasta olur (X^r Y). Kadınlarda iki X olduğu için geni taşısa bile (X^R X^r) kendisi sağlam kalıp Taşıyıcı olabilir. TUZAK: Baskın Gen Her Zaman Çok Mu Bulunur?
En büyük yanılgı! "Dominant (Baskın) gen toplumda en çok görülen özelliktir" algısı YANLIŞTIR. Örneğin, 6 Parmaklılık baskın bir gendir, 5 parmaklılık çekiniktir. Ancak toplumun %99'u 5 parmaklıdır. Çok bulunmakla baskınlık arasında direkt bir ilişki yoktur. TUZAK: O Kan Grubu ve 0 Kan Grubu
Çoğu insan A, B, AB ve "O" kan grubu der. Aslında o harf "O" (Ordu'nun O'su) DEĞİL, "0" (Sıfır) Rakamıdır! Sıfır denmesinin sebebi, kırmızı kan hücrelerinin (alyuvar) yüzeyinde hiçbir antijen (A veya B proteini) BULUNMAMASIDIR. (Sıfır Antijen = Sıfır Kan Grubu). TUZAK: Erkek Çocuk Renk Körlüğünü Kimden Alır?
Renk körlüğü ve Hemofili X kromozomuyla taşınır. Erkek çocuğun (XY) kromozomlarındaki Y her zaman babadan, X ise her zaman ANNEDEN gelir. Bu yüzden erkek çocuk renk körüyse, bu hatalı geni KESİNLİKLE ANNESİNDEN almıştır, babasından alamaz. Neden Mendel Bezelyeleri Seçti?
Mendel bahçesindeki binlerce bitki arasından şans eseri bezelyeleri seçmedi. Bezelyeler çok hızlı ürer, kapalı çiçek yapısı sayesinde dışarıdan polen almaz (saf döl eldesi kolaydır) ve sarı/yeşil, buruşuk/düz gibi çok belirgin 7 farklı zıt karaktere sahiptir. Kan Uyuşmazlığı (Eritroblastosis Fetalis)
Eğer Anne Rh(-) negatif, Baba Rh(+) pozitif ise ve doğacak ilk çocuk babasına çekip Rh(+) olursa, anne kanı çocuğu düşman/virüs olarak algılayıp antikor üretir. İkinci hamilelikte anne kanındaki antikorlar bebeğin kanını çökeltip ölümüne neden olabilir (Buna kan uyuşmazlığı denir, iğneyle önlenir). Akraba Evlilikleri Neden Risklidir?
Akraba olan kişilerin DNA (Genotip) dizilimleri birbirine çok benzer. Herkeste gizli (çekinik) duran genetik hastalık taşıyan genlerin, akraba evliliğinde (aa) yan yana gelme ihtimali milyonda birden %25'lere fırlar. Bu yüzden hastalıklı bebek doğma riski çok yüksektir.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Bir soyağacı sorusunda TÜM KIZ ÇOCUKLARI hastaysa, baba KESİNLİKLE hastadır. Çünkü kız çocuğu (XX) kromozomlarından birini mecburen babadan alacaktır.
- Fenotip Oranı Kuralı (Monohibrit Çaprazlama): İki heterozigot (Aa x Aa) karakter çaprazlandığında oran her zaman %75 Baskın (Sarı), %25 Çekinik (Yeşil) çıkar.
- Babalık testi ve Adli tıp suçlu bulma olaylarında Kan Grubuna bakmak %100 sonuç VERMEZ (Çünkü milyonlarca A grubu insan var). Kesin sonuç için kişiye özel olan DNA Parmak İzine bakılır.
MEYDAN OKUMA 1/5
MENDEL ÇAPRAZLAMASI (PUNNETT Karesi)
Kahverengi göz geni (A), mavi göz genine (a) baskındır. Kahverengi gözlü ancak "Melez (Heterozigot)" olan bir anne ve baba evleniyor. (Aa x Aa). Bu çiftin doğacak ilk çocuklarının MAVİ gözlü olma ihtimali yüzde kaçtır?
Doğru Cevap: BAa ile Aa'yı çaprazlarsak: 1. AA (Kahve), 2. Aa (Kahve), 3. Aa (Kahve), 4. aa (Mavi). Gördüğün gibi 4 ihtimalden sadece 1 tanesi (aa) çekinik özelliği gösterir. 1/4 = %25 ihtimalle mavi gözlü çocukları olabilir.
MEYDAN OKUMA 2/5
CİNSİYET BELİRLENMESİ
4 kız çocuğu olan bir ailenin 5. çocuklarının ERKEK olma ihtimali kaçtır? Ayrıca bu çocuğun cinsiyetini genetik olarak anne mi, yoksa baba mı belirler?
Doğru Cevap: AÖnceki çocukların kız veya erkek olmasının bir sonraki çocuğa HİÇBİR ETKİSİ YOKTUR! Her hamilelikte ihtimal bağımsız olarak %50 kız, %50 erkektir. Anne sadece X kromozomu verebilir. Baba ise hem X hem Y verebilir. Babanın sperminde Y gelirse erkek olur. Yani cinsiyet daima Babadan gelir!
MEYDAN OKUMA 3/5
KAN GRUPLARI KALITIMI
Bir hastanede bebeklerin karıştığı iddia ediliyor. Ailenin Kan Grubu şöyledir: Baba (AB grubu), Anne (0 grubu). Bu ailenin doğan çocuğu aşağıdaki kan gruplarından KESİNLİKLE HANGİSİ OLAMAZ?
Doğru Cevap: CBabanın genotipi: AB. Annenin genotipi: 00 (Çekinik olduğu için yan yana gelmek zorunda). Çaprazlarsak (AB x 00) -> Ya A0 (A kan grubu) olur, Ya da B0 (B kan grubu) olur. Anne ne kadar 0 verse de, Babadan A veya B geleceği için çocuğun KESİNLİKLE 0 GRUBU OLMA İHTİMALİ YOKTUR! Bebek kesinlikle karışmıştır.
MEYDAN OKUMA 4/5
RENK KÖRLÜĞÜ (X'e Bağlı Kalıtım)
Renk körü bir baba (X^r Y) ile Sağlam ancak Taşıyıcı bir annenin (X^R X^r) evliliğinden doğacak KIZ çocukları için aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Doğru Cevap: BKız çocuk (XX) olmak için bir X babadan, diğer X anneden alınır. Baba zaten hasta olduğu için mecburen hastalık genini (X^r) verecek. Anneden sağlam gen (X^R) gelirse kız "Taşıyıcı" (Sağlam) olur. Anneden hastalık geni (X^r) gelirse kız "Renk Körü (X^r X^r)" olur. Yani ihtimal %50'dir.
MEYDAN OKUMA 5/5
EŞ BASKINLIK (KODOMİNANTLIK)
Mendel genetiğinde genelde biri baskın diğeri çekiniktir (Sarı bezelye > Yeşil bezelye). Ancak kan gruplarında A ve B genleri yan yana geldiğinde (AB) hiçbiri diğerini ezemez ve ortaya yepyeni "AB" kan grubu çıkar. Bu duruma biyolojide ne ad verilir?
Doğru Cevap: CA geni de güçlü, B geni de güçlüdür. İkisi de birbiri üzerinde tam egemenlik (Baskınlık) kuramadıkları için ortak bir paydada buluşurlar. Bu duruma Eş Baskınlık (Kodominantlık) denir. (0 geni ise zayıftır/çekiniktir).
🌍 3. Bölüm: Ekosistem Ekolojisi ve Çevre
Besin Zinciri, Enerji Akışı ve Madde Döngüleri
Ekoloji, canlıların birbirleriyle ve cansız çevreleriyle (su, toprak, iklim) olan ilişkilerini inceler. Sınırları belli bir alanda yaşayan "Aynı Tür" canlıların oluşturduğu topluluğa Popülasyon (Örn: Karadeniz'deki Hamsiler), farklı türlerin bir arada yaşadığı canlılar topluluğuna Komünite (Karadeniz'deki tüm balıklar), bu canlıların cansız çevreyle birleştiği devasa yapıya ise Ekosistem denir (Karadeniz'in tamamı).
Ekosistemin tek enerji kaynağı Güneş'tir. Üreticiler (Ototroflar) güneş enerjisini besine dönüştürür. Tüketiciler (Heterotroflar) onları yer. Ayrıştırıcılar (Saprofitler: Bakteri ve Mantarlar) ise ölüleri parçalayarak toprağa katar, madde döngüsünü sağlarlar ve besin piramidinin her basamağında bulunurlar. Doğada Karbon ve Azot gibi temel maddeler sürekli bir döngü içindedir. İnsan faaliyetleri sonucu sera gazlarının artması Küresel Isınmaya ve Karbon Ayak İzinin büyümesine neden olarak ekosistemi felakete sürüklemektedir.
Üretici, Tüketici, Ayrıştırıcı
Üretici (Ototrof): Fotosentez/kemosentez ile inorganiği organiğe çevirir (Bitki, alg).Tüketici (Heterotrof): Hazır beslenir (Otçul, etçil, hepçil).
Ayrıştırıcı (Saprofit): Ölü organik atıkları çürütüp toprağa inorganik olarak geri verir (Madde döngüsünün kalbi).
Besin Piramidi (Enerji Akışı)
Üreticiden son tüketiciye doğru yukarı çıkıldıkça: Aktarılan enerji azalır (%10 Kuralı), Birey sayısı azalır, Canlı büyüklüğü genellikle artar, Biyokütle (Toplam ağırlık) azalır. Biyolojik Birikim (Zehir)
Tarım ilaçları ve ağır metaller gibi zehirli maddeler canlının yağ dokusunda birikir. Besin piramidinde Aşağıdan YUKARIYA DOĞRU ÇIKILDIKÇA canlıdaki zehir miktarı (Biyolojik birikim) hızla ARTAR! (En çok zehir en üstteki yırtıcıdadır). Azot Döngüsü
Atmosferde en çok bulunan gazdır (%78) ama bitkiler direkt alamaz. Şimşek/yıldırım olayları ve topraktaki Azot Bağlayıcı Bakteriler ile toprağa (nitrata) çevrilerek bitkiye aktarılır. TUZAK: Popülasyon Sınırları Belirsiz Midir?
"Ormandaki Çam Ağaçları" ifadesi bir popülasyon DEĞİLDİR! Nerenin ormanı? Popülasyon olabilmesi için yerin kesin belli olması gerekir. "Belgrad Ormanındaki Kızılçam Ağaçları" doğru bir popülasyon tanımıdır. Sınır belli olmalıdır. TUZAK: Enerji Piramidinde Yukarı Çıktıkça Enerji Artar Mı?
YKS'nin favori tuzağı! Besin piramidinde aşağıdan (ot) yukarıya (kartal) doğru çıkıldıkça aktarılan enerji KESİNLİKLE AZALIR (Sadece %10'u bir üste geçer). Kartalın enerjisi çok sanılır ama ekosistemdeki en büyük enerji tabandaki Otlardadır. Üstelik zehir miktarı (biyolojik birikim) yukarı çıktıkça artar. TUZAK: Sadece Bitkiler Mi Üreticidir?
Kara ekosisteminde öyle görünebilir ama okyanus ve göllerde ormanlar yoktur! Sulardaki oksijeni ve besini gözle zor görülen fotosentetik mikroskobik canlılar olan Siyanobakteriler ve Algler (Fitoplanktonlar) üretir. Onlar suyun üreticileridir. Karbon Ayak İzi Nedir?
Yaptığımız tüm faaliyetler (Uçağa binmek, elektrik tüketmek, fabrika üretimi) havaya Karbondioksit (CO₂) salar. Doğa için yarattığımız bu tahribatın ölçüsüne Karbon Ayak İzi denir. Toplu taşıma kullanmak, ağaç dikmek bu izi küçültür. Tarım İlaçlarının Yırtıcı Kuşları Öldürmesi
Tarlaya sıkılan DDT (Böcek ilacı) böceği zehirler. Böceği yiyen kurbağaya 10 birim, kurbağayı yiyen yılana 100 birim, yılanı yiyen Kartala 1000 birim zehir geçer (Biyolojik birikim). Sonuçta ilacı yiyen böcek değil, en tepedeki kuş zehirlenip ölür ve ekosistem çöker. Sera Etkisi ve Küresel Isınma
Araç egzozları ve fabrika bacalarından çıkan CO₂, metan gibi gazlar atmosferde birikerek Dünya'nın etrafını görünmez bir battaniye gibi sarar. Güneşten gelen ısı dışarı çıkamaz (Sera etkisi) ve Dünya ateşler içinde yanarak buzulları eritir (Küresel Isınma).Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Ekoloji Sıralaması (Küçükten Büyüğe): Tür -> Popülasyon -> Komünite -> Ekosistem -> Biyosfer (Dünya).
- Ayrıştırıcılar (Çürükçüller) Besin Piramidinde sadece altta veya üstte durmaz, piramidin YAN TARAFINDA BOYLU BOYUNCA bulunurlar. Çünkü üretici de ölse, tüketici de ölse hepsini ayrıştırıcılar çürütür.
- Kilit Taşı Tür: Bir ekosistemde sayısı az olsa da, ortamdan çekildiğinde (yok olduğunda) tüm besin ağını çökerten ve dengeleri altüst eden kilit canlılardır (Örn: Su samuru).
MEYDAN OKUMA 1/5
EKOLOJİK KAVRAMLAR
Bir öğrenci defterine "Toros Dağlarındaki Ormanlar", "Beyşehir Gölündeki Aynalı Sazan Balıkları" ve "Karadeniz'deki Balıklar" şeklinde 3 farklı ifade yazmıştır. Bu ifadelerin Ekolojik karşılıkları sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?
Doğru Cevap: B"Toros dağlarındaki ormanlar" ifadesi içinde canlılar (ağaç, kuş, böcek) ve cansız çevre (toprak, dağ, su) olduğu için EKOSİSTEM'dir. "Beyşehir gölündeki Aynalı Sazanlar" yeri ve TEK TÜRÜ belli olduğu için POPÜLASYON'dur. "Karadeniz'deki balıklar" ise birden fazla farklı tür (hamsi, mezgit, istavrit) içerdiği için KOMÜNİTE'dir.
MEYDAN OKUMA 2/5
BESİNLER ZİNCİRİ DENGESİ
"Ot -> Çekirge -> Kurbağa -> Yılan -> Şahin" şeklinde uzanan bir besin zincirinde, çevreye yayılan bir hastalık sonucu Kurbağa sayısında ani bir tükenme (azalma) yaşanmıştır. Bu durumdan Çekirge ve Yılan popülasyonu nasıl etkilenir?
Doğru Cevap: CMükemmel bir LGS ve YKS soru tipidir! Kurbağalar yok olursa; kurbağaların yediği Çekirgeler rahatlar, avcıları gittiği için sayıları hızla ARTAR. Ancak kurbağa ile beslenen Yılanlar aç kalır, yiyecek bulamadıkları için sayıları hızla AZALIR (veya göç ederler).
MEYDAN OKUMA 3/5
BESİN PİRAMİDİ (ENERJİ VE ZEHİR)
Bir besin piramidinde üreticilerden (ot) son tüketiciye (aslan) doğru, yani tabandan tepeye doğru çıkıldıkça; Aktarılan Enerji Miktarı ve Biyolojik Birikim (Zehir) Miktarı nasıl değişir?
Doğru Cevap: BCanlılar yedikleri besinden aldıkları enerjinin %90'ını kendi hayatsal faaliyetleri için kullanır (veya ısı olarak atar). Üst basamağa sadece %10 Enerji geçer (Enerji hep AZALIR). Ancak kimyasal tarım ilaçları ve zehirler vücuttan atılamadığı için üst basamağa katlanarak geçer (Zehir hep ARTAR).
MEYDAN OKUMA 4/5
KARBON AYAK İZİ
Günümüzde devletlerin ve bilim insanlarının en büyük hedeflerinden biri olan "Karbon Ayak İzini Küçültmek" (Sera gazı salınımını azaltmak) amacıyla yapılabilecek aşağıdaki faaliyetlerden hangisi YANLIŞ bir uygulamadır?
Doğru Cevap: DOrmanlar, ağaçlar sayesinde havadaki Karbondioksiti (CO2) emerek Oksijene çeviren Dünya'nın "Karbon Yutaklarıdır". Ormanları kesip tarım arazisi yapmak, havadaki karbon miktarını tavan yaptırır ve Karbon Ayak İzini devasa boyutlara ulaştırır. Dünyanın sonunu getirir.
MEYDAN OKUMA 5/5
AYRIŞTIRICILARIN GÖREVİ (SAPROFİTLER)
Ekolojik döngüde görev yapan Mantarlar ve bazı Bakterilerden oluşan "Ayrıştırıcılar (Saprofitler)" ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
Doğru Cevap: CAyrıştırıcılar (Mantarlar ve Çürükçül Bakteriler) ASLA fotosentez yapamazlar (Güneş enerjisi kullanmazlar). Onlar birer "Tüketici (Heterotrof)"dir. Ölü atıkları hücre dışına enzim salgılayarak parçalar ve hazır besin olarak emerek beslenirler. Doğa için temizlik işçisidirler.