🌍 1. Ünite: Güneş, Dünya ve Ay
Gök Cisimlerinin Yapısı ve Hareketleri
Güneş, Dünya ve Ay'ın şekli küreye benzer. Güneş orta büyüklükte bir yıldızdır ve çok sıcaktır. Dünya, üzerinde yaşam olan tek gezegendir. Ay ise Dünya'nın tek doğal uydusudur ve atmosferi yok denecek kadar incedir. Büyüklüklerini kıyaslarsak; Güneş bir Basketbol Topu, Dünya bir Nohut, Ay ise bir Mercimek Tanecik kadardır.
Gök cisimlerinin iki temel hareketi vardır: Kendi etrafında Dönme, başka bir cisim etrafında Dolanma. Ay, Dünya etrafındaki dolanmasını ve kendi etrafındaki dönmesini yaklaşık 27 günde (1 ayda) tamamlar. Dünya'dan bakıldığında Ay'ın Güneş'ten aldığı ışığa göre farklı şekillerde görünmesine Ay'ın Evreleri denir. Ana evreler sırasıyla: Yeni Ay, İlk Dördün, Dolunay ve Son Dördün'dür.
Krater Nedir?
Ay'ın atmosferi (koruyucu hava tabakası) olmadığı için uzaydaki meteorlar doğrudan Ay yüzeyine çarpar. Bu çarpma sonucu oluşan derin çukurlara Krater denir. Dönme ve Dolanma Farkı
Dönme: Kendi ekseni etrafında yapılan harekettir (Mevlana gibi dönmek).Dolanma: Ortadaki başka bir cismin etrafında tur atmaktır (Kabe'nin etrafında dolanmak gibi).
Güneş Lekeleri
Güneş yüzeyinde bulunan, diğer yerlere göre daha soğuk olan karanlık bölgelerdir. Güneş'in kendi ekseni etrafında döndüğünü kanıtlar. Ay'ın Ana Evreleri
1. Yeni Ay: Ay karanlıktır (Görünmez).2. İlk Dördün: Ay "D" harfi gibidir (Sağı aydınlık).
3. Dolunay: Ay yusyuvarlaktır, en parlak evredir.
4. Son Dördün: Ay ters "D" gibidir (Solu aydınlık).
TUZAK: Ay Neden Işık Saçar?
Ay bir yıldız DEĞİLDİR, bu yüzden kendi ışığını üretemez. Gece gökyüzünde parlamasının tek sebebi, tıpkı bir ayna gibi Güneş'ten aldığı ışığı yansıtmasıdır. TUZAK: Neden Hep Ay'ın Aynı Yüzünü Görürüz?
Bu LGS'nin ve 5. sınıfın en banko sorusudur! Dünya'dan baktığımızda Ay'ın hep aynı tarafını görürüz, karanlık yüzünü (arka tarafını) hiç göremeyiz. Bunun tek sebebi: Ay'ın kendi etrafında dönme süresi ile Dünya etrafında dolanma süresinin EŞİT olmasıdır. TUZAK: Ay'da Neden Rüzgar ve Yağmur Yoktur?
Ay'ın atmosferi (havası) yok denecek kadar incedir. Atmosfer olmadığı için rüzgar, yağmur, kar gibi hava olayları görülmez. Bu yüzden astronotların ayak izleri milyonlarca yıl bozulmadan kalır. Ay Takvimi ve Hicri Takvim
Eskiden insanlar zamanı ölçmek için Ay'ın evrelerini kullanmışlardır. Ay'ın Dünya etrafındaki bir tam turu "1 Ay" olarak kabul edilmiş ve Hicri Takvim buna göre düzenlenmiştir. Gelgit (Medcezir) Olayı
Ay'ın çekim kuvveti, Dünya'daki okyanus ve denizleri kendine doğru çeker. Suların kabarıp geri çekilmesi olayına gelgit denir ve bu olay Ay'ın bize olan etkisinin en güzel kanıtıdır.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Ay'ın evrelerinin gerçekleşme sırası şifresi: Y-İ-D-S (Yeni ay, İlk dördün, Dolunay, Son dördün). İki ana evre arası tam 1 haftadır (7 gün). Toplam döngü 29 gün sürer.
- Güneş kendi etrafında ve Dünya Güneş etrafında Saat Yönünün Tersine (Batıdan Doğuya) döner/dolanır. Tüm gök cisimlerinin temel hareket yönü budur.
- Ay'da gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkı çok fazladır (Gündüz çok sıcak, gece dondurucu soğuk). Çünkü ısıyı dengeleyecek bir Atmosfer tabakası yoktur.
MEYDAN OKUMA 1/5
GÖK CİSİMLERİNİN BÜYÜKLÜKLERİ
Fen bilimleri dersinde öğretmen Güneş, Dünya ve Ay'ın büyüklüklerini modellemek için masaya üç nesne koymuştur: Basketbol topu, Nohut ve Mercimek. Bu nesneler sırasıyla hangi gök cisimlerini temsil eder?
Doğru Cevap: CGüneş aralarındaki en devasa gök cismidir (Basketbol topu). Dünya orta boyludur (Nohut). Ay ise en küçükleridir (Mercimek).
MEYDAN OKUMA 2/5
AY'IN AYNI YÜZÜNÜN GÖRÜNMESİ
Geceleri gökyüzüne baktığımızda Ay'ın her zaman aynı yüzünü (tavşana benzeyen lekeli tarafını) görürüz. Ay'ın arka tarafını Dünya'dan asla göremememizin temel nedeni nedir?
Doğru Cevap: DAy kendi etrafında 27 günde dönerken, Dünya etrafındaki turunu da 27 günde tamamlar. Bu iki süre birbiriyle aynı (eşit) olduğu için, biz döndükçe Ay da yüzünü bize dönmüş olur ve hep aynı tarafı görürüz.
MEYDAN OKUMA 3/5
AY'IN EVRELERİ
Gökyüzünde Ay'ın parlak ve "D" harfi şeklinde görüldüğü evreden tam 1 hafta (7 gün) sonra gökyüzüne bakan bir çocuk Ay'ı hangi şekilde (evrede) görür?
Doğru Cevap: CAy'ın düz "D" harfi şeklinde görüldüğü evre "İlk Dördün" evresidir. Ana evreler arası 1 haftadır. Şifremiz Y-İ-D-S idi. İlk Dördün'den 1 hafta sonraki evre "Dolunay"dır ve Ay yusyuvarlak, parlak görünür.
MEYDAN OKUMA 4/5
AY'IN ATMOSFERİ
Neil Armstrong, 1969 yılında Ay'a ayak basan ilk insandır. Aradan uzun yıllar geçmesine rağmen Astronotların Ay'da bıraktığı ayak izlerinin hiç bozulmadan günümüze kadar kalabilmesinin sebebi nedir?
Doğru Cevap: BAy'ın bizi koruyan bir atmosfer tabakası yoktur. Hava olmadığı için rüzgar, yağmur, fırtına gibi olaylar yaşanmaz. Silici bir güç olmadığı için ayak izleri bozulmaz.
MEYDAN OKUMA 5/5
HAREKET YÖNLERİ
Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönme yönü ile Dünya'nın Güneş etrafında dolanma yönü aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Doğru Cevap: CGüneş sistemindeki gök cisimleri (Güneş, Dünya ve Ay) hem kendi etraflarında hem de yörüngelerinde Saat Yönünün Tersine (Yani Batıdan Doğuya doğru) dönerler.
🍄 2. Ünite: Canlılar Dünyası
Canlıların Sınıflandırılması
Bilim insanları doğadaki canlıları incelemeyi kolaylaştırmak için benzer özelliklerine göre sınıflandırmışlardır. Canlılar 4 ana gruba ayrılır: 1. Mikroskobik Canlılar (Bakteri, amip, paramesyum), 2. Mantarlar (Şapkalı, küf, maya ve parazit mantarlar), 3. Bitkiler (Çiçekli ve Çiçeksiz bitkiler), 4. Hayvanlar (Omurgalı ve Omurgasız hayvanlar).
Bitkiler kendi besinini kendisi üretir (Fotosentez yapar). Hayvanlar besinlerini dışarıdan hazır alırlar ve en gelişmiş canlı grubudur. Mantarlar bitki gibi toprağa bağlı yaşasalar da fotosentez YAPAMAZLAR. Omurgalı hayvanlar ise kendi içlerinde 5 sınıfa ayrılır: Balıklar, Kurbağalar, Sürüngenler, Kuşlar ve Memeliler. İnsanlar, yarasalar ve yunuslar "Memeliler" grubuna dahildir.
Mikroskobik Canlılar
Sadece mikroskopla görülebilen tek hücreli canlılardır. Bakteriler (sütü yoğurt yapar), Amip, Öglena (Terliksi hayvan) örnektir. Hem faydalısı hem zararlısı (hastalık yapanı) vardır. Çiçekli ve Çiçeksiz Bitkiler
Çiçeksiz Bitki: Basittir. Tohum, meyve ve çiçeği yoktur. (Eğrelti otu, kara yosunu).Çiçekli Bitki: Gelişmiştir. Kök, gövde, yaprak ve üremeyi sağlayan "Çiçek" organı vardır. (Gül, elma ağacı, çam ağacı).
Omurgasız Hayvanlar
Vücutlarında kıkırdak veya kemikten oluşan bir iskelet (omurga) sistemi BULUNMAZ. En basit hayvanlardır. Örnek: Solucan, örümcek, sinek, kelebek, ahtapot, salyangoz. Memeliler (En Gelişmiş Grup)
Doğurarak çoğalırlar, yavrularını SÜTLE beslerler, yavru bakımı vardır. Vücutları kıllarla kaplıdır. Akciğer solunumu yaparlar. Örnek: İnsan, kedi, koyun, inek, yarasa, balina, fok. TUZAK: Mantarlar Bitki Midir?
EN BÜYÜK YANILGI! Mantarlar toprağa bağlı oldukları için bitki sanılır. Fakat mantarlar yeşil renge sahip değildir ve Fotosentez YAPAMAZLAR! Besinlerini dışarıdan hazır olarak aldıkları için Bitki değillerdir, ayrı bir sınıftırlar. TUZAK: Yarasa, Penguen ve Balina Hangi Gruptadır?
Yarasa uçar ama Kuş değildir! Balina ve yunus yüzer ama Balık değildir! Penguen yüzer ama balık değil, Kuştur! Yarasa, yunus, balina ve fok balığı yavrularını doğurup sütle besledikleri için MEMELİLER grubundadırlar. TUZAK: Yılan ve Timsahın Özelliği Nedir?
Yılan ve timsahlar suda ve karada yaşayabilirler, sürünerek hareket ederler. Vücutları sert pullarla kaplıdır ve Yumurtlayarak çoğalırlar. Onlar Sürüngenler grubundadır. Sütün Yoğurda Dönüşmesi (Faydalı Bakteriler)
Sütün mayalanıp peynir ve yoğurda dönüşmesi, aslında sütün içindeki faydalı mikroskobik canlıların (bakterilerin) çoğalmasıyla gerçekleşen biyolojik bir olaydır. Hamurun Kabarması (Maya Mantarları)
Annelerimiz hamur yaparken içine maya katar. O maya aslında "Maya Mantarı" denen canlılardır. Sıcak suyu ve şekeri görünce canlanıp çoğalırlar, çıkardıkları gaz sayesinde hamur şişip kabarır. Açıkta Kalan Yemeğin Küflenmesi
Açıkta bırakılan veya nemli ortamda duran ekmek, peynir ve limonun üzerinde oluşan yeşil tüylü yapı "Küf Mantarı"dır. Aslında bir canlı türüdür ve yiyecekleri çürütür (Penisilin ilacı bu küften yapılır).Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Omurgalı hayvanları gelişmişten basite sıralama şifresi: MaKAS BaK (Memeliler, Kuşlar, Sürüngenler, Kurbağalar, Balıklar).
- Yavru bakımı olanlar sadece: Memeliler ve Kuşlardır. Balıklar ve kurbağalar binlerce yumurtayı suya bırakıp kaçarlar, yavru bakımı yoktur.
- Kuşların vücudu Tüylerle, Memelilerin vücudu ise Kıllarla kaplıdır. İnsanların vücudundakilere tüy demek fen bilimlerine göre yanlıştır, onlar kıldır.
MEYDAN OKUMA 1/5
MANTARLARIN ÖZELLİĞİ
Öğretmen tahtaya "Şapkalı Mantarlar" ile ilgili bir bilgi yazacaktır. Aşağıdaki bilgilerden hangisini yazarsa KESİNLİKLE YANLIŞ bir bilgi vermiş olur?
Doğru Cevap: BMantarlar bitki değildir! Güneş ışığıyla fotosentez yapıp kendi besinini üretme özelliği SADECE BİTKİLERE hastır. Mantarlar besinlerini hazır alırlar.
MEYDAN OKUMA 2/5
MEMELİ HAYVANLAR SINIFLANDIRMASI
Fen laboratuvarında hayvanların sınıflandırılması oyununda; uçabilen, yavrularını doğurup sütle besleyen ve yavru bakımı yapan bir hayvan kartı çekilmiştir. Bu hayvan aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: BUçması seni yanıltmasın! Kuşlar yumurtlayarak çoğalır. "Doğurup sütle besleyen" canlılar MEMELİLERDİR. Yarasa da uçan TEK memeli hayvandır.
MEYDAN OKUMA 3/5
ÇİÇEKLİ BİTKİ ORGANLARI
Gelişmiş bir çiçekli bitkide fotosentez yaparak besin üretme ve terleme yapma görevi hangi orga aitken; tohum ve meyve oluşturarak bitkinin üremesini sağlayan organ hangisidir?
Doğru Cevap: CBitkinin mutfağı YAPRAKTIR (Fotosentez ve terlemeyi yapar). Bitkinin üreme organı ise ÇİÇEKTİR (Çiçek, meyveye ve tohuma dönüşerek bitkinin çoğalmasını sağlar).
MEYDAN OKUMA 4/5
HAYVANLARIN ORTAK ÖZELLİĞİ
Timsah (Sürüngen), Kurbağa, Hamsi (Balık) ve Penguen (Kuş) canlılarının tamamında ortak olarak görülen üreme özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: DSaydığımız canlı gruplarının (Balık, Kurbağa, Sürüngen ve Kuş) tamamı YUMURTLAYARAK çoğalır. Doğurarak çoğalanlar sadece Memelilerdir. Ayrıca balık ve kurbağada yavru bakımı olmadığı için C şıkkı da ortak değildir.
MEYDAN OKUMA 5/5
MİKROSKOBİK CANLILARIN FAYDASI
Mikroskobik canlıların tamamı zararlı değildir, hayatımızı kolaylaştıran faydalı olanları da vardır. Aşağıdakilerden hangisi faydalı mikroskobik canlıların (bakterilerin) yaptığı bir iş DEĞİLDİR?
Doğru Cevap: DSütten yoğurt yapmak, sirke üretmek, turşu kurmak ve bağırsakta vitamin üretmek FAYDALI bakterilerin işidir. Ancak diş çürümesi ve yemeklerin zehirli hale gelip bozulması ZARARLI bakterilerin işidir.
🏋️ 3. Ünite: Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme
Dinamometre ve Sürtünme Kuvveti
Duran cismi hareket ettiren, hareket edeni durduran, cisimlerin yönünü ve şeklini değiştirebilen etkiye Kuvvet denir. Kuvvetin büyüklüğü Dinamometre adı verilen aletle ölçülür ve birimi Newton (N)'dur. Dinamometreler içindeki esnek yayların uzaması mantığıyla çalışır. Kuvvet artarsa yayın uzama miktarı da artar.
Birbiriyle temas halinde olan yüzeyler arasında, hareketi zorlaştıran (engelleyen) zıt yönlü kuvvete Sürtünme Kuvveti denir. Pürüzlü yüzeylerde (halı, toprak) sürtünme FAZLA iken; pürüzsüz-kaygan yüzeylerde (buz, cam, fayans) sürtünme AZDIR. Sürtünme kuvveti kinetik enerjiyi Isı Enerjisine dönüştürür (Ellerimizi birbirine sürttüğümüzde ısınması gibi). Hava direncini (sürtünmesini) azaltmak için arabalar ve uçaklar sivri uçlu yapılırken, paraşütler hava direncini artırmak için geniş yüzeyli yapılır.
Dinamometre Mantığı
İçinde esnek bir yay bulunur. Yayların "Esneklik (esneyip eski haline dönebilme)" özelliğinden faydalanılmıştır. Ölçebileceğinden ağır bir yük asılırsa yay KOPAR veya esnekliğini kaybederek bozulur. Pürüzlü Yüzeyler
Zımpara kağıdı, halı, çakıl taşı, toprak, sünger gibi tırtıklı yüzeylerdir. Bu yüzeylerde hareket etmek zordur çünkü Sürtünme Kuvveti Çok Büyüktür. Sürtünme Kuvvetinin Yönü
Sürtünme kuvveti her zaman cismin hareket yönüne ZIT YÖNDEDİR. Sağa giden bir sandığa uygulanan sürtünme kuvveti onu yavaşlatmak için sola doğrudur. Kaygan (Pürüzsüz) Yüzeyler
Buz, cam, mermer, fayans, yağlı yüzeylerdir. Girinti çıkıntı az olduğu için hareket çok kolaydır çünkü Sürtünme Kuvveti Çok Küçüktür. TUZAK: Hassas Ölçüm İçin Hangi Yay Seçilmeli?
Öğrenciler kalın yayların daha iyi olduğunu sanır. Hayır! Laboratuvarda çok küçük kuvvetleri (1N, 2N gibi hassas yükleri) ölçmek istiyorsan, hemen uzayabilen İNCE YAYLI dinamometreleri kullanmalısın. Kalın yaylar, sanayi gibi yerlerde devasa ağırlıkları ölçmek içindir. TUZAK: Sürtünme Kuvveti Hep Zararlı Mıdır?
Asla! Sürtünme kuvveti olmasaydı buz pateni pistinde gibi kayar, asla yürüyemezdik! Kalemle yazı yazamazdık, frene bastığımızda araba durmazdı. Yani sürtünme hayatı hem zorlaştırır (makinelerin aşınması), hem de kolaylaştırır (yürümek, durmak). TUZAK: Havada ve Suda Sürtünme Yok Mudur?
Vardır! Havanın cisimlere uyguladığı sürtünmeye Hava Direnci, suyun uyguladığına Su Direnci denir. Meteorların alev alması hava direnci, gemilerin sivri uçlu yapılması (suyu yarması) su direnci yüzündendir. Kışın Arabalara Kar Lastiği ve Zincir Takılması
Kışın buzlu yollarda arabanın kaymaması (yola tutunabilmesi) için Sürtünme Kuvvetini ARTIRAN uygulamalar yapılır. Kar lastiğinin desenleri derindir, zincir ise yola batarak sürtünmeyi zirveye çıkarır. Kapı Menteşelerinin ve Motorların Yağlanması
Kapılar gıcırdadığında veya araba motoru ısındığında birbirine sürten demir parçaları aşınmasın diye makine yağı dökülür. Yağlamak yüzeyi kayganlaştırır ve Sürtünme Kuvvetini AZALTIR. Paraşütçülerin Güvenli İnmesi
Uçaktan atlayan bir asker, yere çakılmamak için hava direncini (sürtünmeyi) ARTIRMALI ve havada tutunmalıdır. Bu yüzden paraşütün kumaşı havayı yakalayacak şekilde kocaman ve çok geniş yüzeyli yapılır.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Dinamometrelerde DOĞRU ORANTI vardır. 1 bölmesi 5 Newton ölçen bir dinamometreye 20 Newton yük asarsan yay tam 4 bölme dışarı uzar. (20 / 5 = 4).
- Kuvvetin Birimi Newton (N), Ağırlığın Birimi Newton (N). Çünkü ağırlık da aslında dünyanın bizi çektiği bir kuvvettir. İkisi de Dinamometre ile ölçülür. Kütle ise Eşit Kollu Terazi ile ölçülür ve Kilogramdır!
- Hızlı giden her aracın burnu sivridir (Uçak, Hızlı Tren, Yarış arabası). Sivri uçlar havayı (veya suyu) yararak direncini/sürtünmesini kırmak ve hızı artırmak içindir.
MEYDAN OKUMA 1/5
DİNAMOMETRE HESABI
Maksimum 50 Newton ölçebilen ve toplam 10 bölmesi (çizgisi) olan bir dinamometreye oyuncak bir araba asıldığında, dinamometrenin yayının 3 bölme dışarı uzadığı görülüyor. Buna göre oyuncak arabanın ağırlığı kaç Newton'dur?
Doğru Cevap: CDinamometre 10 bölmeyle 50 N ölçüyorsa, her 1 bölme (50/10) = 5 N ölçer. Yay 3 bölme uzadığına göre, 3 x 5 = 15 Newton'dur.
MEYDAN OKUMA 2/5
YÜZEY PÜRÜZLÜLÜĞÜ
Aynı oyuncak araba, eşit eğime sahip üç farklı rampadan serbest bırakılıyor: 1. Rampa Cam, 2. Rampa Tahta, 3. Rampa Halı kaplıdır. Arabanın rampanın sonuna ulaşma sürelerinin KISADAN UZUNA doğru sıralanışı nasıldır?
Doğru Cevap: ASürtünme ne kadar azsa (yüzey ne kadar kaygansa) araç o kadar HIZLI gider ve süre o kadar KISA olur. En kaygan yüzey Camdır (En kısa süre). Halı ise çok pürüzlüdür ve sürtünmesi çok fazladır (Araç zor gider, süre uzar).
MEYDAN OKUMA 3/5
SÜRTÜNME KUVVETİNİN ETKİSİ
Günlük hayatta yaptığımız aşağıdaki uygulamalardan hangisinin amacı "Sürtünme Kuvvetini AZALTARAK" işi kolaylaştırmaktır?
Doğru Cevap: CKrampon çivisi, merdiven bandı ve halterci tozu tamamen KAYMAMAK (Tutunmak) için Sürtünmeyi ARTIRAN eylemlerdir. Ancak ağır sandığın altına tekerlek takmak, zeminle olan teması keserek Sürtünmeyi AZALTIR ve hareketi kolaylaştırır.
MEYDAN OKUMA 4/5
HAVA VE SU DİRENCİ
Uçakların uçlarının sivri tasarlanması, gemilerin uçlarının (pruva) suyu yaracak şekilde V biçiminde (sivri) yapılması ve balıkların vücutlarının kaygan pullarla kaplı olması; temelde hangi ortak FEN BİLİMLERİ amacına hizmet eder?
Doğru Cevap: CUlaşım araçları havanın veya suyun içinden geçerken bir dirençle (sürtünmeyle) karşılaşırlar. Uçların sivri yapılması ("Aerodinamik" yapı), havanın ve suyun çarpıp arkaya doğru akıp gitmesini sağlar, direnci minimuma indirerek hızlanmayı kolaylaştırır.
MEYDAN OKUMA 5/5
DİNAMOMETREDEKİ YAY SEÇİMİ
Bir öğrenci sadece 1 Newton ağırlığındaki çok küçük ve hafif bir silgiyi ölçmek için dinamometre tasarlayacaktır. Hassas ve doğru bir ölçüm yapabilmesi için dinamometrenin içine nasıl bir yay yerleştirmelidir?
Doğru Cevap: CÇok hafif maddeleri (hassas ölçümleri) yapabilmek için yayın hemen tepki verip uzaması gerekir. Bu yüzden laboratuvar dinamometrelerinde İnce ve Esnek yaylar kullanılır. Kalın yay takarsan 1 Newton yayı hiç esnetemez, ölçüm sıfır görünür.
🧊 4. Ünite: Madde ve Değişim
Maddenin Hal Değişimi, Isı ve Sıcaklık
Maddenin doğada bulunduğu üç temel hal vardır: Katı, Sıvı ve Gaz. Maddenin ısı alarak veya ısı vererek bir halden diğerine geçmesine Hal Değişimi denir. Isı Alan Olaylar: Erime (Katıdan sıvıya), Buharlaşma (Sıvıdan gaza), Süblimleşme (Katıdan doğrudan gaza). Isı Veren Olaylar: Donma, Yoğuşma, Kırağılaşma. Hal değişimi sırasında saf maddelerin sıcaklığı kesinlikle SABİT kalır.
Bu ünitenin en önemli ayrımı "Isı ve Sıcaklık"tır. Isı, sıcak maddeden soğuk maddeye aktarılan bir "Enerji"dir. Kalorimetre kabı ile hesaplanır ve birimi Joule/Kalori'dir. Sıcaklık ise enerjinin bir "Ölçüm"üdür. Termometre ile ölçülür ve birimi Derece Santigrat'tır (°C). Isı alışverişi her zaman sıcaklığı yüksek olan maddeden düşük olana doğru gerçekleşir ve ikisinin sıcaklığı eşitlenene kadar (Isıl Denge) sürer.
Buharlaşma ve Kaynama Farkı
Buharlaşma: Her sıcaklıkta olur, sadece sıvının yüzeyinde sessizce gerçekleşir. (Yıkanan çamaşırın kuruması).Kaynama: Belirli ve sabit bir sıcaklıkta olur (Su için 100°C), sıvının her yerinde fokurdayarak gerçekleşir.
Kırağılaşma ve Süblimleşme
Süblimleşme (Katı -> Gaz): Naftalinin tuvalette erimeden direkt gaza dönüp uçup kokması (Isı alır).Kırağılaşma (Gaz -> Katı): Soğuk kış sabahlarında araba camlarında çiy/su olmadan direkt buz kristalleri oluşması (Isı verir).
Isı (Enerji) Özellikleri
1. Bir ENERJİ türüdür.2. Kalorimetre kabı ile hesaplanır.
3. Birimi Joule (J) veya Kalori (Cal)'dir.
4. Maddeler arasında alınıp verilebilir (Akışkandır).
Sıcaklık (Ölçüm) Özellikleri
1. Enerji DEĞİLDİR, bir gösterge/ölçümdür.2. Termometre ile ölçülür.
3. Birimi Derece Celsius (°C)'tur.
4. Maddeler arası alınıp verilmez (Sıcaklık akmaz, ısı akar).
TUZAK: "Bugün Havanın Isısı 30 Derece" İfadesi
En büyük kavram yanılgısı! Isı dereceyle ölçülmez ve hava durumlarında söylenmez. Doğru ifade: "Bugün Havanın Sıcaklığı 30 °C'dir" olmalıdır. Ateşi çıkan çocuğun da "Isısı ölçülmez", "Sıcaklığı ölçülür". TUZAK: Su Kaynarken Sıcaklığı Artar Mı?
Kaynayan (fokurdayan) bir çaydanlığın altını daha çok açarsanız (ocağı harlasınız bile) içindeki suyun sıcaklığı 100°C'yi GEÇMEZ! Saf maddeler hal değiştirirken aldıkları tüm ısı enerjisini sıvı bağlarını koparıp gaz olmak için harcarlar. Bu yüzden Hal değişimi bitene kadar sıcaklık SABİT kalır. TUZAK: Kütlesi Büyük Olan Çok Isıtır Mı?
Aynı sıcaklıktaki (90°C) bir bardak çay ile koca bir tencere çayı düşünün. İkisinin sıcaklığı (termometre ölçümü) AYNIDIR. Ancak tencerede daha çok madde (tanecik) olduğu için tencerenin sahip olduğu ve dışarıya verebileceği ISI ENERJİSİ daha büyüktür. Kolonya Dökülen Elin Serinlemesi (Buharlaşma)
Bayramlarda elimize kolonya döküldüğünde bir süre sonra serinlik hissederiz. Çünkü sıvı kolonya havaya karışıp buharlaşmak (gaz olmak) için "Isı Enerjisine" ihtiyaç duyar. Bu ısıyı elimizden çeker, elimiz ısı kaybettiği için soğur. Buzdolabından Çıkan Şişenin Terlemesi (Yoğuşma)
Soğuk bir su şişesini masaya koyduğunuzda dışının boncuk boncuk su (terleme) olduğunu görürsünüz. O sular şişenin içinden sızmaz! Odadaki sıcak su buharı (gaz), soğuk şişeye çarpınca şoka girip ısı verir ve sıvı hale gelir (Yoğuşma). Karpuzların Kesilip Güneşe Konması (Isı Alışverişi)
Yaz aylarında köylerde kesilen karpuzlar bir süre güneşe bırakılır. Karpuzun içindeki sular buharlaşmak için karpuzdan ısı alır, karpuz ısı kaybettiği için dolaba koymadan da bir miktar SOĞUR.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Isı Alışverişi Yönü Kuralı: Her zaman SICAKTAN (Zenginden) -> SOĞUĞA (Fakire) doğrudur. 80°C'lik su ile 20°C'lik suyu karıştırırsan ısı akışı 80'den 20'ye olur, ikisi ortada bir yerde buluşur.
- Buharlaşma HER SICAKLIKTA olur. (Kışın 5°C'de de dışarı asılan çamaşırlar kurur). Ancak Kaynama su için SADECE 100°C'de olur.
- Hal değişim isimleri LGS'de de çıkar. Isı ALANLAR: Erime, Buharlaşma, Süblimleşme. Isı VERENLER: Donma, Yoğuşma, Kırağılaşma. (Eriyen buz dışarıdan ısı alır).
MEYDAN OKUMA 1/5
HAL DEĞİŞİMİ TESPİTİ
Kış aylarında sabah erken kalktığımızda, gece hava çok soğuk olmamasına rağmen arabaların camlarında ve yaprakların üzerinde, yağmur veya sıvı su olmadan doğrudan buz kristalleri oluştuğunu görürüz. Havadan direkt buza (katıya) dönüşen bu hal değişiminin adı nedir?
Doğru Cevap: CHavadaki gaz halindeki su buharının, sıvı hale (çiy) hiç uğramadan aniden ısı kaybederek direkt buz (katı) kristallerine dönüşmesine KIRAĞILAŞMA denir. (Tam tersi naftalinin uçmasına Süblimleşme denir).
MEYDAN OKUMA 2/5
ISI VE SICAKLIK KAVRAMLARI
Bir televizyon haber spikeri haberleri sunarken aşağıdaki cümlelerden birini kurduğunda Fen Bilimleri açısından bilimsel bir HATA (Kavram yanılgısı) yapmış olur. Hangi cümle hatalıdır?
Doğru Cevap: BIsı bir enerjidir ve birimi Joule veya Kalori'dir. Derece (°C) ile ölçülen ve haberlerde söylenen şey Havanın Sıcaklığı olmalıdır. "Havanın ısısı" demek en klasik hatalı kullanımdır.
MEYDAN OKUMA 3/5
BUHARLAŞMA VE KAYNAMA FARKI
Buharlaşma ve Kaynama olaylarını karşılaştıran bir öğrenci aşağıdaki tabloyu hazırlamıştır. Hangi maddede YANLIŞ bir karşılaştırma yapılmıştır?
Doğru Cevap: CKaynama da bir hal değişimidir. Saf maddelerin hal değişimi esnasında sıcaklıkları kesinlikle SABİT KALIR, artmaz! (Su 100 derecede kaynarken hep 100'de kalır).
MEYDAN OKUMA 4/5
ISI ALIŞVERİŞİ (ISIL DENGE)
Sıcaklığı 80°C olan bir miktar çay ile, sıcaklığı 20°C olan yarım bardak soğuk su aynı kaba dökülüp karıştırılıyor. Isı alışverişi bittiğinde (Denge sıcaklığı) karşımın son sıcaklığı hangi aralıkta OLABİLİR?
Doğru Cevap: BIsı akışı sıcak maddeden (80) soğuk maddeye (20) doğrudur. Sıcak olan soğuyacak, soğuk olan ısınacak ve en sonunda ikisi "ORTADA BİR YERDE" buluşacaktır. Son sıcaklık hiçbir zaman en sıcak olandan daha sıcak, en soğuk olandan daha soğuk olamaz. Arada kalmak zorundadır.
MEYDAN OKUMA 5/5
HAL DEĞİŞİMİ GRAFİĞİ YORUMLAMA
Katı haldeki saf bir buza ısı veriliyor. Zamanla buzun sıcaklığının önce -10°C'den 0°C'ye çıktığı, ardından bir süre ocağın yanmasına rağmen 0°C'de sabit kaldığı, daha sonra tekrar artmaya başladığı grafikte görülüyor. Sıcaklığın sabit kaldığı bu sürede buz ne yapmaktadır?
Doğru Cevap: DSaf maddelerde hal değişimi sırasında (erime veya kaynama) sıcaklık sabit kalır. Buz (katı) ocağın verdiği tüm ısı enerjisini sıcaklığını artırmak için değil, tanecikleri arasındaki katı bağlarını koparıp sıvı suya dönüşmek (Erimek) için kullanır. Tamamen eriyene kadar 0°C'de kalır.
🔦 5. Ünite: Işığın Yayılması
Işığın Doğrusal Yayılması ve Tam Gölge
Işık kaynağından çıkan ışık ışınları, önlerine bir engel çıkmadığı sürece Doğrusal (düz bir çizgi halinde) ve Her Yöne yayılır. Araba farından çıkan ışığın düz çizgiler halinde ilerlemesi veya güneş ışınlarının bulutların arasından düz inmesi buna kanıttır.
Maddeler ışığı geçirme durumlarına göre 3'e ayrılır: Işığı tamamen geçiren ve arkasını net gösteren Saydam Maddeler (Cam, hava, saf su). Işığın bir kısmını geçiren, arkasını bulanık gösteren Yarı Saydam Maddeler (Buzlu cam, yağlı kağıt, tül perde). Işığı hiç geçirmeyen ve arkasını karanlıkta bırakan Opak (Saydam Olmayan) Maddeler (Tahta, taş, duvar, karton). Opak bir maddenin ışık kaynağının önüne geçerek arkasında oluşturduğu karanlık bölgeye ise Tam Gölge denir.
Işığın Çizimi (Işın)
Işığın yayılma yönünü göstermek için başlangıç noktası belli olan ve ucunda ok işareti bulunan düz çizgilere "Işın" denir. Dalgalı veya eğri çizilmez. Tam Gölge Oluşumu
Işık doğrusal yayıldığı için opak (ışık geçirmeyen) bir cismin arkasına geçemez. Işık düşmeyen bu karanlık alana Tam Gölge denir (Tutulmalar devasa tam gölge olaylarıdır). Gölgeyi Büyütmek İçin?
Işık kaynağı cisme YAKLAŞTIRILIRSA veya Cisim ışık kaynağına yaklaştırılırsa perdeye düşen açı genişleyecek ve Gölge Büyüyecektir. Gölgeyi Küçültmek İçin?
Işık kaynağı cisimden UZAKLAŞTIRILIRSA veya Cisim ışık kaynağından uzaklaşıp perdeye yaklaşırsa daralan açı sayesinde Gölge Küçülecektir. TUZAK: Işık Dalgalar Halinde Mi Yayılır?
Hayır! Su dalgaları veya ses dalgaları gibi eğimli yayılmaz. Işık, lazer silahı gibi dümdüz (doğrusal) ilerler. Esnek bir borunun içinden bakarsan ucundaki mumu göremezsin, ama düz bir borudan bakarsan görürsün. TUZAK: Yarı Saydam Maddenin Gölgesi Olur Mu?
Öğrenciler sadece Opak maddelerin gölgesi olur sanır. Ancak Tül perde veya buzlu cam gibi Yarı Saydam maddeler ışığın bir kısmını tutup geçirmedikleri için arkalarında zayıf (hafif) gri bir gölge OLUŞTURURLAR! Sadece tam karanlık olmaz. TUZAK: Su Derinleştikçe Saydamlığı Ne Olur?
Sığ olan dere suyu veya bir bardak su çok berrak ve tam SAYDAMDIR, dibi görünür. Ancak deniz derinleştikçe ışığı emme gücü artar, ışık dibe ulaşamaz ve su yarı saydam veya dipte OPAK (karanlık) özellik gösterir. Gölge Oyunu (Karagöz - Hacivat)
Perdenin arkasından yakılan ışığın, tahta çubukların ucundaki Opak deri tasvirlere (Karagöz karakterlerine) çarpması ve perdeye Tam Gölge düşürmesi mantığıyla oynanan efsanevi bir oyundur. Güneşin Konumu ve Gölge Boyu (Öğle Vakti)
Sabah ve akşam saatlerinde Güneş bize eğik açılarla geldiği için ağaçların gölgesi çok uzun olur. Ancak tam Öğle vakti (Saat 12'de) Güneş tepeye (dik açıya) geldiği için ağaçların gölge boyu EN KISA (bazen sıfır) olur. Mağaza Vitrin Camları
Mağaza vitrinlerinde içerdeki ürünlerin net ve parlak görünmesi için yüksek kaliteli ve ışığı %100'e yakın geçiren SAYDAM camlar kullanılır.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Bir perdede oluşan Tam Gölgenin şekli, o ışığı kesen Opak cismin ŞEKLİNE BENZER. (Kare cismin gölgesi kare, topun gölgesi yuvarlak çıkar).
- Işık Kaynağı ile Cisim arasındaki mesafe azaldıkça (yaklaştıkça) ışık perdenin daha büyük kısmını kapatır ve Gölge KOCAMAN olur.
- Güneş ışınları ve El feneri ışınları sorularda hep cetvelle çizilmiş gibi OKLU ve DÜZ ÇİZGİLER (Işınlar) olarak gösterilir. Bu "Doğrusal Yayılma"nın kanıtıdır.
MEYDAN OKUMA 1/5
IŞIĞIN YAYILMA ŞEKLİ
Elif, masanın üzerinde yanan bir muma, içi boş düz ve sert bir boruyla baktığında alevi görebilmiş; boruyu büküp U şekline getirdiğinde (eğdiğinde) ise mumu görememiştir. Elif'in yaptığı bu basit deney ışığın hangi özelliğini KANITLAR?
Doğru Cevap: CIşık, ses dalgaları gibi köşeleri veya boru eğimlerini dönerek ilerleyemez. Lazer atışı gibi dümdüz ilerler. Boru bükülünce ışık ilerleyemediği (doğrusal hareket ettiği) için alev görülemez.
MEYDAN OKUMA 2/5
SAYDAMLIK DURUMU
Evindeki banyonun penceresini değiştirmek isteyen Ayşe Hanım, banyonun iç kısmının dışarıdan GÖRÜNMEMESİNİ ancak dışarıdaki gün ışığının banyoyu AYDINLATMASINI istemektedir. Buna göre camcıdan hangi özelliklerde bir cam sipariş etmelidir?
Doğru Cevap: BTam saydam yaparsa dışarıdan banyo görünür (Gizlilik olmaz). Opak yaparsa ışık içeri hiç girmez (Karanlık olur). Buzlu cam (Yarı Saydam) ışığın bir kısmını içeri geçirip aydınlatırken, arkasındaki cisimleri net göstermeyerek gizliliği sağlar.
MEYDAN OKUMA 3/5
GÖLGE BOYUNU DEĞİŞTİRME
Karanlık bir odada El feneri, Futbol Topu ve Perde sırasıyla aynı hizaya konulmuştur ve perdede topun gölgesi oluşmuştur. Gölgenin boyutunu daha BÜYÜK (Kocaman) yapmak isteyen bir öğrenci aşağıdaki hamlelerden hangisini yapmalıdır?
Doğru Cevap: ABir gölgeyi büyütmek istiyorsak, ışık ile cisim (top) arasındaki mesafeyi daraltmalıyız. El fenerini topun dibine kadar yaklaştırırsan, ışınların açısı genişler ve arkadaki perdede devasa bir gölge oluşturur. Topu fenerden uzaklaştırırsan gölge KÜÇÜLÜR.
MEYDAN OKUMA 4/5
OPAK MADDELER
Aşağıdaki maddelerden hangisinin karşısına bir el feneri tutulduğunda arka tarafına bir duvar perdesi konulursa, perdede TAM GÖLGE oluşması KESİN olarak beklenir?
Doğru Cevap: D"Tam gölge" oluşması için ışığın karşısına çıkan engelin hiçbir ışığı arkaya sızdırmayan "Opak (Saydam Olmayan)" bir madde olması gerekir. Tahta blok opak maddedir ve mükemmel karanlık bir tam gölge oluşturur. Tül yarı saydam, su ve cam saydamdır.
MEYDAN OKUMA 5/5
ZAMAN VE GÖLGE İLİŞKİSİ
Güneşli bir yaz gününde, bahçedeki bayrak direğinin gölge boyunu saat başı ölçen bir öğrenci aşağıdaki saatlerin hangisinde gölge boyunu en KISA (minimum) uzunlukta ölçer?
Doğru Cevap: BGüneş ışınları ne kadar yatay (eğik) gelirse gölge o kadar ince ve UZUN olur (Sabah ve akşam saatlerinde). Ancak güneşin tam tepemize geldiği ve dik açıya en yakın olduğu Öğlen Saat 12:00 sularında, gölgemiz ayaklarımızın dibine düşer ve EN KISA boyuna ulaşır.
🌱 6. Ünite: İnsan ve Çevre
Biyoçeşitlilik, Çevre Kirliliği ve Yıkıcı Doğa Olayları
Bir bölgede yaşayan bitki ve hayvan türlerinin sayıca zenginliğine Biyoçeşitlilik denir. Biyoçeşitlilik ormanlık alanlarda çok fazlayken çöller ve kutuplarda daha azdır. İnsanların aşırı avlanması, ağaç kesimi ve kimyasal atıklar bu çeşitliliğe zarar verir. Dünya'da Dinozor ve Mamut'un, Türkiye'de ise Anadolu Parsı ve Asya Fili'nin nesli tamamen tükenmiştir. Kelaynak ve Panda ise tükenme tehlikesi altındadır.
Maarif Modelinde doğa ile etkileşim çok önemlidir. Doğanın kendi dengesinde oluşturduğu can ve mal kaybına yol açan olaylara Yıkıcı Doğa Olayları (Doğal Afetler) denir. Yer kabuğundaki fay hatlarının kırılmasıyla Deprem; aşırı yağışlar sonucu eğimli arazide toprağın üst kütlesinin kaymasıyla Heyelan; suların taşıp yerleşim yerlerini basmasıyla Sel; okyanus tabanındaki depremlerin dev dalgalar yaratmasıyla Tsunami meydana gelir. Afetleri engelleyemeyiz ama önlem alarak zararı azaltabiliriz.
Türkiye'nin Endemik Türleri
Sadece Türkiye sınırları içinde yetişen ve dünyada eşi olmayan canlılardır. (Van Kedisi, Kangal Köpeği, Denizli Horozu, Ters Lale, Muşmula, Sığla Ağacı). Bunlar bizim biyoçeşitlilik zenginliğimizdir. Deprem ve Korunma Yolları
Fay kırıkları sarsıntı yayar. Engellenemez. Korunmak için binalar sert zeminlere (kayalık) yapılmalı, çelik raylı temel kullanılmalı, deprem çantası hazırlanmalı ve ÇÖK-KAPAN-TUTUN taktiği uygulanmalıdır. Heyelan (Toprak Kayması)
Aşırı yağışların toprağı çamura çevirmesi ve eğimli arazide kayanın üzerindeki toprağın aniden aşağı kaymasıdır. Karadeniz bölgesinde (Bol yağış, dik dağ) çok sık görülür. İstinat duvarı örülerek önlem alınır. Volkanik Patlamalar
Yerin altındaki erimiş sıcak ateşin (Magma), yer kabuğundaki çatlaklardan (yanardağ ağzından) püskürerek yüzeye "Lav" olarak çıkmasıdır. Türkiye'de aktif (çalışan) yanardağ şu an yoktur (Ağrı, Nemrut sönmüştür). TUZAK: Heyelan ve Erozyon Aynı Şey Midir?
Hayır! En çok karıştırılan konudur. Heyelan (Toprak Kayması) aşırı yağışla aniden koca bir dağ yamacının aşağı yıkılmasıdır, ağaç dikmek heyelanı kesin durdurmaz. Erozyon ise rüzgar ve yağmurun toprağın en üstündeki faydalı kısmı yıllar içinde yavaş yavaş süpürüp çölleştirmesidir. Ağaç dikmek (kökleriyle toprağı tuttuğu için) erozyonu %100 engeller! TUZAK: Tsunami Türkiye'de Görülür Mü?
Tsunami genellikle büyük okyanusların (Pasifik) tabanında olan depremler sonrası kıyılara vuran dev (20-30 metre) dalgalardır. Türkiye okyanus kıyısında olmadığı (İç denizlere sahip olduğu) için Japonya'daki gibi yıkıcı Tsunamiler görülmez. TUZAK: Kelaynakların Nesli Tükenmiş Midir?
LGS ve 5. Sınıf denemelerinin popüler tuzağı! Kelaynak kuşlarının nesli TÜKENMEMİŞTİR, ancak sayıları çok azaldığı için "Tükenme Tehlikesi Altındadır" ve Şanlıurfa Birecik'te koruma altına alınmışlardır. Dere Yataklarına Ev Yapmak (Sel Felaketi)
Yaz aylarında kuruduğu için düz zemin sanıp dere yataklarına yapılan binalar, ilkbaharda karların erimesi veya aşırı yağmur yağdığında aniden taşan dere suları altında kalır. Bu insan hatasından doğan bir sel felaketidir. Geri Dönüşüm ve Atık Piller
Bir küçük kalem pil toprağa atıldığında içindeki kimyasallar yüzlerce metrekare toprağı ve yeraltı suyunu zehirler. Piller çöpe atılmaz, TAP (Taşınabilir Pil) kutularında geri dönüşüme yollanarak çevre kirliliği önlenir.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Bir ülkenin Biyoçeşitlilik açısından zengin olması o ülke için bir ZENGİNLİKTİR (Turizm, ilaç sanayi, gıda çeşitliliği). Ekosistemin dengesini korur. Zararlı DEĞİLDİR.
- Tarımsal ilaçlar (pestisitler) sadece zararlı böcekleri değil, çiçeklerin üremesini sağlayan faydalı Arıları da öldürdüğü için Biyoçeşitliliğe en büyük zararı veren faktörlerdendir.
- Kasırga (Kasırga > Hortum > Şeytan Kulesi) rüzgarın yıkıcı güçlerinden biridir. Türkiye ılıman kuşakta olduğu için ABD'de olan devasa kasırgalar (Hurricane) ülkemizde görülmez.
MEYDAN OKUMA 1/5
BİYOÇEŞİTLİLİĞE ETKİ EDEN FAKTÖRLER
Bir bölgedeki canlı çeşidinin (Biyoçeşitlilik) zengin olmasında aşağıdakilerden hangisinin OLUMSUZ (azaltıcı) bir etkisi vardır?
Doğru Cevap: Cİklim, su ve yeryüzü şekillerinin çeşitliliği doğaya fayda sağlar ve canlı çeşidini artırır. Ancak kimyasal zirai tarım ilaçları, sadece zararlıları değil faydalı arı, kuş ve böcekleri de öldürerek biyoçeşitliliği tahrip eder.
MEYDAN OKUMA 2/5
DOĞAL AFETLER
Ülkemizde Karadeniz bölgesinde (Rize, Trabzon vb.) özellikle İlkbahar mevsiminde aşırı yağışlar ve dik yamaçlı (eğimli) dağlardan dolayı aşağıdaki yıkıcı doğa olaylarından hangisinin yaşanma riski DİĞERLERİNDEN ÇOK DAHA YÜKSEKTİR?
Doğru Cevap: BEğimli arazi (Dağ) + Aşırı Yağmur = Çamura dönen toprağın aniden yamaçtan aşağı dökülmesi olayıdır. Karadeniz bölgesi bol yağışlı ve çok dağlık/eğimli olduğu için Heyelan (Toprak kayması) felaketi açısından bir numaralı risk bölgesidir.
MEYDAN OKUMA 3/5
NESLİ TÜKENEN CANLILAR
Aşağıdaki tabloda bazı canlıların dünyadaki durumu eşleştirilmiştir. Hangi canlının durumu hakkındaki bilgi YANLIŞTIR?
Doğru Cevap: DKelaynak kuşları nesli tamamen YOK OLMAMIŞTIR. Sayıları çok azaldığı için "Tükenme Tehlikesi Altındadır". Şanlıurfa Birecik'te koruma altındadırlar. Moa, Mamut ve Dinozorlar nesli tükenmiş olanlardır.
MEYDAN OKUMA 4/5
EROZYON VE HEYELAN FARKI
Toprağın üzerindeki verimli katmanın, rüzgar ve sular tarafından yıllar içerisinde yavaş yavaş aşındırılıp sürüklenerek bölgenin çölleşmesi olayına ne ad verilir ve en iyi korunma yolu nedir?
Doğru Cevap: BYavaş yavaş süpürülme ve çölleşme olayına Erozyon denir (İç Anadolu'da çok görülür). Ağaç dikildiğinde, ağaçların derinlere inen kökleri toprağı bir ağ gibi sımsıkı tutar ve rüzgar/su toprağı süpürüp götüremez. Erozyonun en büyük ilacı AĞAÇLANDIRMADIR.
MEYDAN OKUMA 5/5
DEPREMDEN KORUNMA YOLLARI
Deprem kuşağında yer alan bir şehirde, yeni yapılacak olan konutların ve binaların güvenliği için aşağıdakilerden hangisinin yapılması UYGUN BİR DAVRANIŞ OLMAZ?
Doğru Cevap: AYumuşak, çamurlu, sulak veya eski dere/tarım arazilerine ev yapmak cinayettir. Deprem sarsıntısı bu sıvılaşan yumuşak toprağı adeta bir jöle gibi sallar ve bina içine gömülerek yıkılır. Binalar her zaman sert kayaçlar (kayalık dağ yamaçları) üzerine inşa edilmelidir.
🔌 7. Ünite: Elektrik Devre Elemanları
Basit Elektrik Devresi ve Semboller
Elektrik enerjisinin akabilmesi için oluşturulan kesintisiz yola Elektrik Devresi denir. Basit bir elektrik devresinde; devreye enerjiyi veren Pil, elektriği taşıyan Bağlantı Kablosu, elektrik enerjisini ışığa çeviren Ampul ve devredeki elektriğin geçişini kontrol eden Anahtar bulunur.
Dünyanın her yerindeki bilim insanlarının devreleri anlayabilmesi (ortak bir dil kullanabilmesi) için devre elemanları resimlerle değil, basit çizimli Sembollerle gösterilir. Pil sembolünde uzun çizgi Artı (+), kısa ve kalın çizgi Eksi (-) kutbu gösterir. Kablo düz bir çizgidir. Ampul ise daire içinde bir çarpı işareti (X) olarak çizilir. Bir lambanın ışık verebilmesi için anahtarın KAPALI (kabloların birbirine dokunuyor) olması, pillerin doğru bağlanması ve kabloda kopukluk OLMAMASI şarttır.
Pil ve Ampul Görevi
Pil (Güç Kaynağı): Devreye elektrik enerjisi pompalar. Artı ve eksi kutbu vardır.Ampul (Tüketici): Gelen elektrik enerjisini direnç göstererek Isı ve Işık enerjisine dönüştürür.
Anahtarın Görevi
Elektriğin geçişini sağlayan "Köprü" gibidir. Basıp açtığımızda elektrik ampule gider veya kesilir. (Evimizdeki lambaları yakan düğmeler (duy) aslında birer devre anahtarıdır). Neden Sembol Kullanılır?
Çinlilerle veya Almanlarla aynı dili konuşmasak bile, ortak bir dil yaratmak, çizimi kolaylaştırmak ve zaman kazanmak için tüm dünyada devrenin resimleri değil SEMBOLLERİ kullanılır. Sembolü Olmayanlar
Her devre elemanının sembolü yoktur! Pili içine taktığımız "Pil Yatağı" ve Ampulü içine taktığımız (vidaladığımız) "Duy" elemanlarının devre şemasında SEMBOLÜ YOKTUR. TUZAK: Açık Anahtar Işık Verir Mi?
Öğrenciler "Kombiyi Aç", "Işığı Aç" kelimelerindeki Açmak fiilini olumlu sandığı için yanılır. Elektrik devresinde ANAHTAR AÇIKSA (Köprü kalkmış demektir) elektrik karşıya atlayamaz ve lamba YANMAZ. Lambanın yanması için "Anahtarın KAPALI" (Köprünün inmiş) olması şarttır! TUZAK: Piller Nasıl Peşpeşe Bağlanır?
Eğer oyuncak arabana 2 tane pil takıyorsan, pilleri (+ , +) veya (- , -) şeklinde bağlarsan elektrik AKMAZ. Doğru bağlama kuralı zıt kutupların peşpeşe gelmesidir: ( - + ) ( - + ) şeklinde olmalıdır. TUZAK: Kablo Ampulün Neresine Değmeli?
Devreyi kurdun ama lamba yanmıyor. Bakman gereken yer ampuldür! Ampulün yanması için kablolardan birinin ampulün yan tarafındaki yivli kısma, diğer kablonun ise ampulün en altındaki sivri metal ucuna temas etmesi gerekir. İkisi de alta veya ikisi de yana değerse Lamba Yanmaz. Pilli Oyuncak Arabalar ve Kumandalar
Oyuncak arabana taktığın pil enerji kaynağıdır, tekeri döndüren motor "ampul" görevi görür, kumandada bastığın tuş ise devreye elektriği gönderen "Anahtar"dır. İçerisindeki kablolar pille motoru birbirine bağlar. Elektrik Kesintisi ve Sigortalar
Evde bazen ütü, fırın, saç kurutma makinesi aynı anda çalıştığında elektrik atar (şartel atar). Sigorta (şartel) devremizin ana şalteridir (Anahtarıdır). Aşırı elektrik gelip kabloları yakmasın diye otomatik olarak kendini "AÇIK" hale getirir ve elektriği keser.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Bir devrede Ampulün IŞIK VERMEMESİNİN SEBEPLERİ: 1. Anahtar açıktır, 2. Piller ters bağlanmıştır (+, + veya -, -), 3. Kablo kopuktur, 4. Ampul patlaktır, 5. Pil bitmiştir.
- Lamba parlaklığını (ışık gücünü) değiştirmek için iki hamle vardır: Ya Pil sayısını artırırsın (Daha parlak yanar), Ya da Ampul sayısını artırırsın (Elektriği paylaşacakları için sönük yanarlar).
- Sembol çizimlerinde: Düz bir yatay çizgi ve üstünde yukarı kalkmış eğik bir çizgi ( / ) görüyorsan bu AÇIK ANAHTAR'dır ve lamba sönüktür.
MEYDAN OKUMA 1/5
DEVRE ELEMANI VE GÖREVİ
Basit bir elektrik devresinde bulunan elemanlar ve görevleri eşleştirilmiştir. Hangi seçenekteki eşleştirme YANLIŞTIR?
Doğru Cevap: DDevreden elektriğin akıp akmayacağını (kontrolü) sağlayan eleman ANAHTAR'dır. Pil yatağı sadece pillerin sabit ve düzenli durmasını sağlayan plastik bir yuvadır ve kontrol görevi yoktur. Ayrıca pil yatağının bilimsel bir sembolü de yoktur.
MEYDAN OKUMA 2/5
SEMBOL KULLANIMININ AMACI
Dünyadaki mühendisler ve bilim insanları, elektrik devrelerini çizerken pillerin, lambaların resimlerini çizmek yerine evrensel, çok basit "Semboller" kullanırlar. Sembol kullanılmasının en temel FEN BİLİMLERİ amacı nedir?
Doğru Cevap: BHer insanın resim yeteneği farklıdır, Çinli birinin çizdiği lamba resmi Türkiye'de anlaşılamayabilir. Ancak Semboller "Ortak Bir Alfabe"dir. Ayrıca devre çizimini saniyelere indirerek zamandan tasarruf ve bilimsel kolaylık sağlar.
MEYDAN OKUMA 3/5
AÇIK VE KAPALI ANAHTAR MANTIĞI
Bir öğrenci deney tahtasına sağlam bir pil, sağlam bir ampul, iletken bağlantı kablosu takmış ve araya bir devre "Anahtarı" eklemiştir. Öğrencinin lambasının yanabilmesi (ışık verebilmesi) için Anahtarın durumu şemada nasıl olmalıdır?
Doğru Cevap: BAnahtarı bir köprü gibi düşünün. Eğer Köprü AÇIKSA arabalar (elektrik) karşıya geçemez ve uçuruma düşer (Lamba yanmaz). Eğer Köprü KAPALIYSA yol dümdüzdür, elektrik karşıya sorunsuz geçer ve Lamba Işık Verir!
MEYDAN OKUMA 4/5
PİLİN DOĞRU BAĞLANMASI
Mert, el fenerine 3 adet pili yan yana takacaktır. Pillerin şematik dizilimi (+ : Uzun Çizgi) ve (- : Kısa Çizgi) olduğuna göre, fenerin çalışması için pillerin doğru bağlantı sırası aşağıdakilerden hangisi gibi olmalıdır?
Doğru Cevap: BPillerin enerjisini devreye aktarabilmesi için peşpeşe bağlanan pillerde, bir pilin (-) kutbu, diğer pilin (+) kutbuna temas etmelidir. Aynı kutuplar (+ ile +) veya (- ile -) yan yana gelirse devre çalışmaz. Seri bağlantı (+ -) (+ -) (+ -) şeklinde düzgün ilerlemelidir.
MEYDAN OKUMA 5/5
LAMBA PARLAKLIĞINA ETKİ EDENLER
Basit bir devrede yanmakta olan bir ampulün "Parlaklığını (Işık miktarını)" AZALTMAK ve sönükleşmesini sağlamak isteyen bir öğrenci aşağıdaki işlemlerden hangisini yapmalıdır?
Doğru Cevap: CBir devrede pil sayısı (enerji) aynı kalıp, yiyicilerin (ampullerin) sayısını seri bir şekilde artırırsanız, var olan elektrik o ampullere paylaştırılmak zorunda kalır. Ampul eklendikçe parlaklıkları azalır (sönük yanarlar). Pil eklenseydi parlaklıkları artardı.