🌱 1. Ünite: Yaşam Bilimi Biyoloji
Canlıların Ortak Özellikleri ve Temel Bileşenler
Biyoloji, canlıları ve canlıların birbirleriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır. Bir varlığın "canlı" sayılabilmesi için bazı Ortak Özelliklere sahip olması gerekir: Hücresel yapı, Beslenme, Solunum, Boşaltım, Hareket, Uyarılara Tepki, Büyüme-Gelişme, Üreme, Metabolizma ve Homeostazi (İç denge). Tüm canlılar bu özellikleri gösterir ancak yapılma şekilleri farklıdır (Örn: Bitkiler ototrof beslenir, hayvanlar heterotrof).
Canlıların yapısında bulunan temel bileşenler ikiye ayrılır. İnorganik Bileşikler (Su, mineraller, asit, baz ve tuzlar) doğadan hazır alınır ve enerji vermezler, yapıcı ve düzenleyicidirler. Organik Bileşikler ise canlı tarafından üretilir. Karbonhidratlar (İlk enerji kaynağı), Yağlar (En çok enerji veren), Proteinler (Yapıcı-onarıcı), Enzimler (Biyolojik katalizör), Vitaminler, Nükleik Asitler (DNA, RNA) ve ATP (Enerji molekülü) temel organik bileşiklerdir.
Suyun Canlılar İçin Önemi
İyi bir çözücüdür. Vücut ısısını dengeler (terleme). Enzimlerin çalışabilmesi için ortamda en az %15 su bulunması şarttır (Kuru tohumların çimlenmemesinin sebebi budur). Enerji Kullanım Sırası
Açlık durumunda vücut sırasıyla şu besinleri yakar: 1. Karbonhidratlar (Kolay yakılır), 2. Yağlar (Zor yakılır ama enerjisi çoktur), 3. Proteinler (Zorunda kalmadıkça yakılmaz, çünkü vücudun yapı taşıdır). Anabolizma ve Katabolizma
Metabolizma = Anabolizma (Yapım) + Katabolizma (Yıkım). Fotosentez ve protein sentezi yapım olaylarıdır. Sindirim ve solunum ise yıkım olaylarıdır. Gençlerde yapım > yıkımdır. Enzimlerin Yapısı
Aktivasyon enerjisini düşürerek tepkimeleri hızlandıran biyolojik katalizörlerdir. Protein yapılıdırlar. Yüksek sıcaklıkta yapıları bozulur (Denatürasyon), düşük sıcaklıkta dururlar ama bozulmazlar. TUZAK: Üreme "Yaşamak" İçin Mi Şarttır?
En meşhur YKS ve 9. Sınıf tuzağı! Solunum, boşaltım, beslenme gibi olaylar canlının hayatta kalması için ŞARTTIR. Ancak ÜREME bireyin yaşaması için değil, neslin devamı için gereklidir. Üremeyen bir canlı hayatına devam edebilir. TUZAK: Mineraller Enerji Verir Mi?
"Sporcular mineral suyu içip enerji toplar" algısı YANLIŞTIR. Su, mineraller ve vitaminler KESİNLİKLE enerji (ATP) vermezler. Bunlar düzenleyicidir. Enerji verenler Karbonhidrat, Yağ ve Proteinlerdir. TUZAK: Tüm Canlılar Oksijenli Solunum Mu Yapar?
Hayır! Solunum tüm canlılar için ortaktır ama Oksijen kullanmak ortak değildir. Bazı bakteriler ve maya mantarları Oksijensiz Solunum (Fermantasyon) yaparak enerji üretirler. (Hamurun kabarması, kaslarda laktik asit birikmesi gibi). Yüksek Ateşte Havale Geçirmek (Enzimler)
Vücut sıcaklığımız 40°C'yi geçtiğinde tehlikeli olmasının sebebi, vücudumuzdaki tüm tepkimeleri yöneten Enzimlerin (Proteinlerin) yapısının yüksek ısıda geri dönülemez şekilde BOZULMASIDIR (Denatürasyon). (Tıpkı haşlanan yumurtanın bir daha sıvı hale dönememesi gibi). Kurutulmuş Gıdaların Bozulmaması (Su Oranı)
Yazın güneşte kurutulan biber, patlıcan ve üzümlerin aylarca bozulmamasının sebebi; içlerindeki su oranının %15'in altına düşürülmesidir. Su olmayınca çürükçül bakterilerin Enzimleri çalışamaz ve besin çürümez. Kaslarda Laktik Asit Yorgunluğu
Ağır spor yaptığımızda kas hücrelerine yeterli Oksijen gitmez. Bu durumda kaslar mecbur kalıp "Laktik Asit Fermantasyonu" (Oksijensiz solunum) yapar. Biriken laktik asit beyne "Yoruldun, dinlen" sinyali gönderir.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Ototrof vs Heterotrof: Ototrof (Oto = kendi), kendi besinini kendisi üreten bitkilerdir (Fotosentez/Kemosentez). Heterotrof ise besinini dışarıdan hazır alan insan ve hayvanlardır.
- Enzim - Substrat İlişkisi: Enzimin etki ettiği maddeye Substrat denir. Aralarında Anahtar - Kilit uyumu vardır (Her enzim her maddeye etki etmez, midedeki enzim sadece proteini sindirir).
- Homeostazi (İç Denge): Çok koştuğunda terlemen (ısıyı düşürür), şekerin çıktığında insülin salgılanması (şekeri düşürür). Bunların hepsi vücudun kararlı iç dengesini (Homeostazi) korumak içindir.
MEYDAN OKUMA 1/5
CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ
Aşağıdaki olaylardan hangisi doğadaki tüm canlı türlerinde (bakteriden insana kadar) görülen "Ortak Özelliklerden" biri DEĞİLDİR?
Doğru Cevap: BSolunum yapmak ortaktır ancak "Oksijen kullanmak" ortak değildir. Fermantasyon ve kemosentez yapan oksijensiz solunumcular (bazı bakteri ve mantarlar) vardır.
MEYDAN OKUMA 2/5
BESİNLERİN ENERJİ VERME SIRASI
Uzun süre aç kalan (örneğin günlerce mahsur kalan) bir insanın vücudunda enerji elde etmek amacıyla kullanılan organik bileşiklerin tüketim sırası aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Doğru Cevap: DVücut ilk önce yakması en kolay olan (çabuk enerji veren) Karbonhidratları (şekerleri) bitirir. Sonra enerji deposu olan Yağları eritmeye başlar. En son çare olarak (artık ölüm tehlikesi başlarken) yapı taşı olan Proteinleri yakar (kas erimesi).
MEYDAN OKUMA 3/5
ENZİMLERİN ÇALIŞMA ŞARTLARI
Bir öğrenci deney tüpüne et parçası ve et sindiren enzim koyup 0°C (buzdolabı) sıcaklığında bekletiyor. Bir süre sonra sindirimin gerçekleşmediğini (enzimin çalışmadığını) gözlemliyor. Öğrenci bu tüpü alıp 36°C'lik ideal vücut sıcaklığına getirirse ne olur?
Doğru Cevap: BEnzimler yüksek sıcaklıklarda (60°C ve üstü) yapısı bozularak (Denatürasyon) kalıcı olarak işlevsiz kalırlar. Ancak 0°C (Dondurucu) gibi düşük sıcaklıklarda bozulmazlar, sadece DURURLAR (Uykuya geçerler). Tekrar ideal ısıya getirildiklerinde çalışmaya devam ederler. Kışın dolaba konan etin çürümemesi ama dışarı çıkınca kokması bundandır.
🔬 2. Ünite: Hücre (Yaşamın Temel Birimi)
Hücre Yapısı ve Madde Geçişleri
Tüm canlılar hücre veya hücrelerden oluşur. Yapısına göre hücreler ikiye ayrılır: Prokaryot Hücreler (Çekirdeği ve zarlı organelleri OLMAYAN ilkel hücreler; Bakteri ve Arkeler). Ökaryot Hücreler (Çekirdeği ve zarlı organelleri OLAN gelişmiş hücreler; Bitki, Hayvan, Mantar).
Hücre Zarı: Canlı, esnek, saydam ve "Seçici Geçirgen"dir. Üzerindeki porlardan (deliklerden) maddelerin geçişi gerçekleşir. Küçük moleküllerin çok yoğun oldukları ortamdan az yoğun oldukları ortama ATP harcanmadan geçmesine Pasif Taşıma (Difüzyon ve Osmoz) denir. Az yoğundan çok yoğuna zorla geçmesine veya ATP (Enerji) harcanarak geçmesine ise Aktif Taşıma denir. Büyük moleküllerin hücre içine alınmasına Endositoz, dışarı atılmasına Ekzositoz denir (Bu olaylarda zarın yüzeyi değişir ve ATP kesin harcanır).
Önemli Organeller 1
Ribozom: Zarsızdır, protein sentezler (Tüm canlılarda ortaktır).Mitokondri: Oksijenli solunumla ATP (Enerji) üretir. Çift zarlıdır, kendi DNA'sı vardır.
Önemli Organeller 2
Kloroplast: Sadece bitkilerde var, fotosentezle besin üretir. Çift zarlıdır.Lizozom: Hücre içi sindirim yapar (Mide gibi). Hayvanlarda bulunur, gelişmiş bitkilerde yoktur.
Osmoz (Suyun Difüzyonu)
Suyun, çok olduğu (sulu) yerden, az olduğu (katı/yoğun) yere doğru Seçici Geçirgen zardan geçişidir. ATP harcanmaz. (Tuzlu suyun taze hücredeki suyu kendine çekmesi). Plazmoliz ve Deplazmoliz
Plazmoliz: Hücrenin çok yoğun (Tuzlu) ortama konulup su kaybederek büzüşmesidir.Deplazmoliz: Büzüşmüş hücrenin saf suya konulup tekrar su alarak şişmesidir.
TUZAK: Prokaryotların DNA'sı Yok Mudur?
EN ÇOK YAPILAN HATA! Prokaryotların (Bakterilerin) Çekirdeği yoktur, ancak DNA'ları VARDIR! DNA bir zarla çevrili olmadığı için sitoplazmanın içinde serbest ve halkasal şekilde dağınık bulunur. TUZAK: Bitki Hücresinde Sentrozom Var Mı?
Hayvan hücrelerinde bölünmeyi sağlayan (iğ ipliklerini oluşturan) Sentrozom organeli, Gelişmiş Bitki Hücrelerinde KESİNLİKLE YOKTUR. Bitkiler iğ ipliklerini sitoplazmadaki özel proteinlerle üretir. TUZAK: Kolaylaştırılmış Difüzyon ATP Harcar Mı?
Pasif taşıma türlerinden biri olan Kolaylaştırılmış Difüzyon (Taşıyıcı proteinler yardımıyla geçiş), ismindeki "Kolaylaştırılmış" kelimesine rağmen ATP (Enerji) HARCAMAZ. Sadece kapıdan geçiş protein yardımıyla olur, mantık yine çoktan aza kuralıdır. Odaya Sıkılan Parfümün Yayılması (Difüzyon)
Sınıfın bir köşesinde parfüm sıkıldığında kokusunun kısa sürede en arka sıraya kadar yayılması, gaz moleküllerinin çok yoğun oldukları yerden az yoğun yerlere doğru (Difüzyon) enerji harcamadan dağılmasıdır. Salatanın Sulanması (Osmoz / Plazmoliz)
Taze kesilmiş domates ve salatalığın üzerine tuz (hipertonik/çok yoğun ortam) döktüğünüzde, tuz sebzelerin içindeki suyu kendine doğru çeker (Osmoz). Sebze su kaybettiği için büzüşür (Plazmoliz) ve salata sulanmış olur. Solmuş Çiçeğin Sulanınca Dikleşmesi (Turgor Basıncı)
Susuzluktan boynu bükülmüş bir çiçeğe saf su dökerseniz (hipotonik ortam), hücreler su alarak şişer. Su, hücre çeperine içeriden dışarı doğru bir Turgor Basıncı yapar ve bitki dik bir görünüme kavuşur.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Hücre Zarının Özellikleri: Canlıdır, Esnektir, Seçici geçirgendir. Hücre Çeperinin (Duvarının) Özellikleri: Cansızdır, Serttir, Tam geçirgendir (Seçmez). Hayvanlarda çeper YOKTUR. Bitki, mantar ve bakterilerde çeper VARDIR.
- Ribozom organeli istisnasız tüm canlı hücrelerde (bakteri dahil) bulunur. Çünkü her canlının proteine ihtiyacı vardır ve zarsızdır.
- Büyük moleküller (Protein, Nişasta) hücre zarındaki porlardan SÜZÜLEMEZ. Onlar ancak zarın kopup cep oluşturmasıyla (Endositoz) içeri alınabilir.
MEYDAN OKUMA 1/5
PROKARYOT VE ÖKARYOT AYRIMI
Aşağıdaki özelliklerden hangisi Prokaryot hücre yapısına sahip canlılar (Örn: Bakteriler) ile Ökaryot hücre yapısına sahip canlılar (Örn: Bitkiler) arasında KESİN BİR FARKLILIK yaratır?
Doğru Cevap: BHem prokaryotlarda hem ökaryotlarda DNA, Hücre Zarı, Sitoplazma ve Ribozom (zarsız olduğu için) ORTAKTIR. Ancak Prokaryotların kalıtım materyalini (DNA'sını) saran bir Çekirdek Zarı ve Mitokondri, Koful gibi zarlı (odalı) organelleri YOKTUR. Ökaryotlarda vardır.
MEYDAN OKUMA 2/5
HÜCRE ORGANELLERİ
Vücudumuzda mikroplara karşı savaşan ve onları yutarak parçalayan "Akyuvar" hücrelerinde, parçalama işini yaptığı için hangi hücre organelinin diğer hücrelere göre ÇOK DAHA FAZLA bulunması beklenir?
Doğru Cevap: CHücre içi SİNDİRİM (Parçalama ve yok etme) görevini yapan organel LİZOZOM'dur. Akyuvarlar mikropları yuttuktan sonra sindirmek zorunda oldukları için Lizozom organeli bakımından çok zengindirler. (Ölen hücrelerin kendi kendini yok etmesi /otoliz/ de Lizozom ile olur).
MEYDAN OKUMA 3/5
HÜCRE ZARINDAN MADDE GEÇİŞİ (OSMOZ)
Kendi yoğunluğu %5 tuz oranına sahip bir hücre, içinde %20 tuz bulunan Hipertonik (çok yoğun) bir çözelti kabının içine bırakılıyor. Bir süre sonra hücrenin durumunda ne gibi bir değişiklik gözlenir?
Doğru Cevap: CTuz, suyu her zaman kendine çeker! Dışarısı çok yoğun tuzlu (%20) olduğu için (Hipertonik ortam), hücrenin içindeki (%5) suyu vakum gibi dışarı emer (Osmoz kuralı). Suyu çekilen hücre mecburen büzüşür. Bu büzülme olayına PLAZMOLİZ denir.
🦊 3. Ünite: Canlılar Dünyası ve Sınıflandırma
Sınıflandırma İlkeleri ve İkili Adlandırma
Bilim insanı Carl Linnaeus, dünyadaki milyonlarca canlıyı daha kolay inceleyebilmek için yapay (ampirik) sınıflandırma yerine, hücre yapısına, DNA dizilimine ve evrimsel akrabalığa dayanan Doğal (Filogenetik) Sınıflandırma sistemini kurmuştur. Sınıflandırmanın en küçük birimi Tür'dür. (Tür: Ortak bir atadan gelen, çiftleştiklerinde KISIR OLMAYAN -verimli- yavrular verebilen canlılardır). Türden başlanarak en geniş birim olan Alem'e (Hayvanlar Alemi vb.) doğru hiyerarşik bir sıralama yapılır.
Linnaeus'un getirdiği İkili Adlandırma (Binominal Nomenklatür) sistemine göre her türün Latince 2 kelimeden oluşan bir adı vardır. (Örn: Felis leo - Aslan). 1. Kelime cins adını (Soyadı), 2. Kelime ise tanımlayıcı adı gösterir. İki canlının akraba olup olmadığını anlamak için SADECE 1. KELİMEYE (Cins ismine) bakılır!
Sınıflandırma Basamakları
En küçükten en büyüğe doğru: TÜR -> CİNS -> FAMİLYA(Aile) -> TAKIM -> SINIF -> ŞUBE -> ALEM. (Şifre: Türkiye Cumhuriyet A Takımı Sahada Şut Attı). Virüslerin İlginç Durumu
Virüsler (Covid-19, Grip, Kuduz) sınıflandırmada ALEM İÇİNE ALINMAZLAR. Çünkü tam bir hücre yapıları yoktur, dışarıda kristal (cansız) halde beklerken, sadece bir canlı hücresine girdiklerinde çoğalıp canlılık belirtisi gösterirler. (Hücre içi zorunlu parazit). Türden Aleme Doğru Gidildikçe
(Örn: Kediden -> Tüm Hayvanlar Alemine doğru). Birey Sayısı ARTAR, Çeşitlilik ARTAR, Ortak özellikler (Gen/Protein benzerliği) AZALIR. Mantarlar Neden Bitki Değildir?
Bitkiler kendi besinini kendisi üretir (Ototrof). Ancak mantarların hücre duvarı kitingendir ve Kloroplastları olmadığı için fotosentez yapamazlar. Besinlerini dışarıdan çürükçül olarak alırlar. TUZAK: Katır Bir Tür Müdür?
At ile Eşek çiftleştiğinde Katır oluşur. Ancak Katır kısır bir canlıdır (yavrusu olmaz). Tür olmanın şartı "Çiftleştiklerinde VERİMLİ (kısır olmayan) nesiller verebilmek" olduğu için, Katır bir TÜR DEĞİLDİR! TUZAK: İsim Benzerliğinde Akrabalık
"Felis domesticus" (Ev Kedisi) ile "Canis domesticus" (Ev Köpeği) 2. kelimeleri aynı diye akraba SANILIR! YANLIŞ! 2. kelime sadece renktir/özelliktir. Akrabalık için KESİNLİKLE 1. KELİMENİN (Cins İsminin) aynı olması gerekir. "Felis leo" (Aslan) ile "Felis domesticus" (Kedi) akrabadır. TUZAK: Kromozom Sayısı ve Akrabalık
İki canlının kromozom sayısının aynı olması (İnsanda 46, Moli balığında 46) onların akraba olduğunu KANITLAMAZ! Gelişmişliği de göstermez. Önemli olan gen benzerliğidir. Gribe Antibiyotik İçmek İşe Yarar Mı?
Antibiyotikler sadece canlı hücresi olan BAKTERİLERE karşı üretilmiş silahlardır. Grip, nezle veya Covid gibi hastalıkların sebebi VİRÜSLERDİR. Virüslerin hücre zarı veya metabolizması olmadığı için Antibiyotikler virüslere ASLA zarar veremez. O yüzden gribe antibiyotik içilmez! Örümcek Böcek Midir?
Halk arasında hepsi böcek sayılsa da Biyolojide Sınıflandırmaya göre Örümceklerin, Akreplerin ve Kenelerin 4 çift (8) bacağı vardır. Gerçek böceklerin (Arı, karınca, sinek) ise 3 çift (6) bacağı vardır.Can Hoca'dan Püf Noktalar
- Memeli Hayvan Ayırt Edici Özellikleri: Sadece memelilerde (İnsan, inek, balina, yarasa) Kaslı Diyafram, Olgun alyuvarlarda çekirdeksizlik, Yavrularını Sütle besleme, vücut yüzeyinde KIL (Kuşlarda tüydür) ve akciğerde Alveol bulunur.
- Kuşlarda ve sürüngenlerde yavru yumurta içinde gelişir. Memelilerde (Plasantalı) anne karnında gelişir.
- Bakterilerde çekirdek zarı yoktur (Prokaryot). Bazı zararlı bakterilerde onları antibiyotikten koruyan "Kapsül" adı verilen kalın bir kalkan bulunur.
MEYDAN OKUMA 1/5
TÜR KAVRAMI VE VERİMLİ DÖL
Doğal sınıflandırmada en küçük birim olan "Tür" kavramının Biyolojideki kesin kuralı (şartı) aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: DSınıflandırmada iki canlının aynı tür sayılabilmesi için en temel kural, çiftleştiklerinde yavrularının olması ve o yavruların da ileride kendi yavrularının olabilmesidir (Kısır Olmama / Verimli Döl). At ve eşeğin yavrusu katır olur ama katır kısırdır, bu yüzden At ile Eşek farklı türlerdir.
MEYDAN OKUMA 2/5
İKİLİ ADLANDIRMA VE AKRABALIK
Bazı canlıların Latince ikili isimleri şunlardır:
1. Pinus nigra
2. Morus nigra
3. Pinus brutia
Buna göre bu canlılardan hangileri birbirleriyle daha yakın akrabadır (Aynı cinstendir)?
1. Pinus nigra
2. Morus nigra
3. Pinus brutia
Buna göre bu canlılardan hangileri birbirleriyle daha yakın akrabadır (Aynı cinstendir)?
Doğru Cevap: CAkrabalık (Soyağacı) ilişkilerine bakılırken SADECE BİRİNCİ KELİMEYE (Cins adına) bakılır. Birinci isimleri "Pinus" (Çam) olan 1. ve 3. canlılar akrabadır. İkinci isim (nigra) sadece rengi (kara) belirten tanımlayıcı isimdir ve akrabalık ifade ETMEZ. (Biri Kara Çam, diğeri Kara Dut'tur).
MEYDAN OKUMA 3/5
VİRÜSLERİN YAPISI
Covid-19, Grip ve Kuduz hastalığına sebep olan "Virüsler" ile ilgili aşağıdaki özelliklerden hangisi DOĞRUDUR?
Doğru Cevap: DVirüsler tam bir hücre değildir! Zarları, sitoplazmaları ve ribozomları (enerjileri) yoktur. Dışarıda cansız bir toz (kristal) gibi beklerken, canlı bir insan veya hayvan hücresinin içine girdiklerinde o hücrenin makinelerini esir alarak çoğalmaya başlarlar. Canlı ile cansız arası formlardır.